बने बने ही पहा रणभूमी

बने बने, ही पाहा रणभूमी!
- मंगला गोडबोल
रणभूमी ही काय फेरफटका करण्याची का जागा आहे? खरं आहे! तरीपण लेखिकेनं बनीला यासाठी बसवलंय घोड्यावर. तसं तर टीव्हीवरची रणभूमी/युद्ध तुम्ही आम्हीही ऐकतो, बघतो. पण हे `मंगला उवाच' मात्र वाचायलाच हवं. एकदम खुसखुशीत, कुरकुरीत आणि वर ठसका लागेलशी मिरचीची फोडणी तर सारखीच सोबतीला! हसता, हसता, ठसकता ठसकता कदाचित मनात येईल? `अरेच्या! युद्धस्य कथा रम्या: म्हणत म्हणत आपणही रमतो की काय या रणभूमीवरच्या युद्धात!'
``बने बने, तुला एक अद्भुत सृष्टी दाखवू?''
``नको.''
``असं धाडकन तोडून काय टाकतेस, बने? मी केवढ्या हौसेनं आले होते तुला काहीतरी वेगळं दाखवायला?''
``पुरे बाई. तुमच्या पुलंनी मला मराठी चित्रपटसृष्टीचा फेरफटका पूर्वीच घडवला. ठणठणपाळ दळवींनी मराठी साहित्यभूमीवर नेऊन आणलं. कलंदर जैनांनीही असंच कुठेकुठे घुमवलं. आता तुम्ही आणखी नवीन काय दाखवणार?''
``मी तुला रणभूमीवरच घेऊन जाऊ शकते, बने. साधीसुधी भूमी नाही. थेट, डायरेक्ट, रणभूमी! कुरुक्षेत्र!''
``ई% रणभूमी? ती काय हौसेनं पाहायची गोष्ट आहे?''
``पाहून तर पाहा.''
``नको गं बाई. ते हत्ती-घोडे... त्या तलवारी-तोफा... ती चौफेर पडलेली मेलेल्या माणसांची मुंडकी, तुटलेले हात.. पाय.... किती भयानक असेल ते दृश्य?''
``नाही ग, बने. हल्लीची रणभूमी धमाल विनोदी असते. कमालीची पोरकट, थिल्लर, रंजक रणभूमी.''
``हां हां... तुम्ही क्रिकेटबद्दल बोलताय ना? जिथे रन्स मिळवायच्या ती रनभूमी रणभूमी झाली तो सगळा मामला...''
``छे छे! ती जुनी झाली, बने. आधी स्फुरण, मग रण, शेवटी मरण. ह्यांचा तो सिलसिला जुना झाला. मी अशी शिळया कढीला ऊत आणणारी बाई नाहीये बाई. तुला एकदम नव्याकोऱ्या रणभूमीची ओळख करून देते.''
``चला आता, एवढं म्हणताच आहात तर... जाऊ हळूच.''
``हळूच जाणार? वेडी की काय ? अगं बने, इथे काहीही हळूच, हलकेच वगैरे नसतं अज्ञताशा. अगोदर महिनोन् महिने गाजावाजा सुरू असतो. लवकरच येत्येय, जल्दही आ रहा है, अब थोडा इंतजार बाकी... योद्धे तयार होताहेत... घोडे फुरफुरताहेत... रण माजतंय. शस्त्रं परजताहेत.. असं सारखं सांगूनसांगून वातावरण तयार केलं जातं.''
``हे सगळं जरा चमत्कारिक नाही वाटत? सिनेमानाटकासारखं जाहिरात करूनकरून रणभूमीला पाचारण करणं?''
``त्यातच तर थ्रिल असतं, बने. आणि गोळा करायचे असतात कलाकार जानेमाने.''
``युद्धाचे कलाकार म्हणजे बर्ची बहाद्दर, तलवारपटू, दांडपट्टा खेळणारे, भाले फेकणारे वगैरे असणार. असे लोक असतात हल्ली?''
छे गं! कुठल्या बाबाआदमच्या जमान्यातल्या गोष्टी सांगतेस, बने? अगं, सध्याचे रणभूमीवाले कलाकार असतात. गाणारे... नाचणारे... विनोद सांगणारे वगैरे वगैरे. काय करायचं, खूप आधीपासून डुगडुगी वाजवून वाजवून असे कलाकार गोळा करायचे. कोंबड्याच झुंज लावून देतात तसं त्यांना एकमेकांसमोर लावून द्यायचं आणि त्यांच्या लुटूपुटीच्या लढाईला जंगी नाव द्यायचं की रणभूमी झाली तैयार! अमकी लढाई, तमका संग्राम, अलाणं युद्ध, फलाणं विश्वयुद्ध, मेरी जंग, तुम्हारा मुकाबला वगैरे वगैरे. झालंच तर `सुपर' किंवा `महा' हे शब्द कशाच्याही मागे डकवायचे. संग्राम- सुपरसंग्राम, मुकाबला- महामुकाबला, अंतिम फेरी- महाअंतिम फेरी वगैरे वगैरे.''
``लहानपणी आई मला नेहमी `महामूर्ख' म्हणायची.''
``तेव्हा तसं वेगळं म्हणावं तरी लागायचं. आता म्हणावं लागत नाही, गृहीतच आहे.''
``महागृहीत का सुपरगृहीत?''
``बने, होत्येस, हळूहळू होत्येस तू तयार. म्हणूनच म्हटलं, एकदा रणभूमीला पाय लावून ये, अजून तयार होशील.''
``तशी मी महातयार मुलगी आहेच; पण गाण्याचं युद्ध, नाचाचा संग्राम हे जरा पचायला जड जातंसं वाटतं. रक्ताचे पाट वाहावेत तसे सूर वाहवणार? तलवारी खणखणाव्या तशी घुंगरं थिरकणार?''
``बोललीस? बोललीस म्हाताऱ्यासारखं? म्हणजे आमच्यासारखं? आमच्या पिढीला, बरं का बने, `द्वंद्व गीत' हा शब्दसुद्धा तेव्हा आवडला नव्हता. एका बाईनं आणि एका बाप्यानं म्हणायचं गाणं असतं ना, त्याला द्वंद्वगीत असा शब्द काढला होता कोणीतरी. जाम विरोध झाला. गाणी म्हणताना द्वंद्वबिंद्व कसले करताय म्हणालेनी! मग त्याचं केलेनी युगलगीत. ते बरोब्बर गळी उतरलं लोकांच्या. युगलगीत? कसला गुळगुळीत शब्द होता ना तो? नाहीतर आता...''
``गाण्यांचा महासंग्राम!''
``नुसता तोच काय घेऊन बसलीस? आता आपल्याकडे विनोदाचा म्हणजे लाफ्टरचाही चॅलेंज देतात हो. तोही चिमुकला नाही. द ग्रेट इंडियन लाफ्टर चॅलेंज!''
``असं पण असतं का?''
``मग? आहेस कुठे? दोन वरकरणी हसरे गुंड धमकवायला समोर बसवलेले असतात. सारखे सांगत असतात, बऱ्या बोलानं हसा. नाहीतर तुमचे हात वर बांधू आणि लांबून, भिंती रंगवायच्या ब्रशांनी सगळयांच्या बगलांमध्ये गुदगुल्या करत राहू. गिलीगिली... गिलीगिली...''
``शी: किती घाणेरडं वर्णन करताय हो तुम्ही..''
``त्यातले कित्येक विनोद तर ह्याहूनही घाणेरडे असतात. तरी लोक हसतातच ना? रेकॉर्डेड लाफ्टरमध्ये जागा मिळेल तेव्हा? शेवटी हसणावळ मिळत असणार ग सगळयांना. प्रत्येकदा ओठ वाकडा करण्याचे दहा रुपये, मंद स्मिताचे पन्नास, खुदूखुदूचा रेट शंभर, खोखो जमलं- खेळायला नव्हे, हसायला- तर एका सिंगल खोला पाचशे- डब्बल खोखोला हजार आणि हसताहसता खुर्चीतून पडलात तर प्रत्येक पडण्याचे पाच हजार नक्की. रेटच आहे तसा.''
``काय रेटताय उगाच? खुर्चीतून पडणाऱ्याला कुठे इजा झाली, लागलं, कापलं, टेंगूळ वगैर आलं म्हणजे...''
``तर त्याचा इलाज मोफत! हां! व्यवहार म्हणजे व्यवहार! तिथे हयगय नाही. हसणं ही उगाच हसण्यावारी नेण्याची गोष्ट थोडीच आहे? हसू घ्या. पैसे द्या. चोख मामला, रोख मोबदला.''
``वा! छान बोललात.''
``सारखं ऐकून ऐकून तशी सवयच झालीये ना. अचूक यमक हेच यशाचं गमक. युद्ध अमक्याचे, स्वप्न तमक्याचे, ऐकायला छान वाटतं की नाही? मला तर खूपदा असल्या कार्यक्रमांमधल्या गाण्याबजावण्यांपेक्षा ही सुरुवातीची शाब्दिक कसरतच ऐकायला आवडते. बसल्याबसल्या जोड्या जुळायलाच लागतात मनात. सुपर मुकाबला- करमणुकीची बला, सारेगमपध- आम्ही सारे मंद, गमपधनी- गा अधुनीमधुनी. पधनीसा- गात बसा''
``पुरे. कोणतीही गोष्ट अती ताणू नये.''
``असं कसं? एवढा घाट घालण्यासारखी निदान तेरा किंवा सव्वीस भागांची तरी बेगमी नको करायला? पुरवून पुरवून खायचं. म्हणजे दाखवायचं. प्रत्येक भागात मागची उजळणी. परीक्षकांची झापाझापी. स्पर्धकांची खेळीमेळी. निवेदकांची लडिवाळी. एकेका स्पर्धकानं घरून येताना कुठला बनियन घातला होता, रणभूमीवर आल्यावर तो कसा बदलला, म्हणजे बनियनही आणि स्पर्धकही बरं का...
``छे बाई. माझं तर डोकंच गरगरायला लागलंय.''
``एवढ्यात? मग प्रत्यक्ष रणभूमीवर काय करशील, बये? तिथे खरंच गाणी ऐकायला, नाच बघायला मिळतील असं वाटतंय की काय तुला? अगं, तासभरात साडेतीन- पावणेचार गाणी झाली तरी खूप. बाकी सगळा वेळ साडेतीन-पावणेचार कोटी शब्द. रणभूमी कशी, सदैव धगधगती राहिली पाहिजे. चणेफुटाणेवाल्याच्या मडक्यातल्या विस्तवासारखी. ना ऊब मिळणार, ना आगबीग लागणार. धुगधुगी कायम. लोकांची नजर ढळली नाही पायजेल. फोन- एसेमेस- ईमेल वगैरेंचा गदारोळ उडाला पायजेल. समजतंय ना तुला?''
``हं. येतंय थोडंथोडं ध्यानात; पण ह्यात रणभूमी कुठून आली ह्याचा काही पत्ता लागत नाही अजून.''
``आली कसली? आणली. आणायचीच होती तर आणली ओढून ताणून. तुताऱ्या किंवा रणभेदी का काय असतात त्या वाजवल्या. रणकुंड पेटवलं. एकेका योद्ध्याला वाजतगाजत रणांगणावर आणला आणि एकदम! आई तुझ्झी आठ्ठव्वण्ण य्येत्ते... म्हणायला लावला. गाण्याला म्हटलं ब्रह्मास्त्र. नाचाला म्हटलं सुदर्शनचक्र. तमाम लोकांना एकदम युद्धाची आठवण आली की नाही? फार लोकांबिकांचं सोड. तुझ्या डोळयांसमोर महाभारताचं युद्ध आलं की नाही? नसेल तर अजून जवळ जा. रणभूमीला भीड. भीड म्हणजे गर्दी नव्हे गं. ती आधीच आहे. तू पुढे जाऊन तिला भीड म्हणजे चिकट. लगट. काय दिसतंय?
``स्पर्धक एकमेकांवर कोसळताहेत. परीक्षक एकमेकांचे गळे घोटताहेत. किंवा एकाएकी एखाद्या स्पर्धकाला मिठी मारताहेत. मध्येच एखादा प्रेक्षक उभा राहून मुंडी छाटलेल्या कोंबड्यासारखं थैमान करतोय.''
``वंडरफुल. आणखी?''
``कोणीतरी कोणाचातरी कचकचीत अपमान करतंय.. कोणीतरी निकालाचे कागद भिरकावून तरातरा निघून जातंय...''
``बरोब्बर. ह्यालाच हल्ली `किलर इन्स्टिंक्ट' म्हणतात आपल्यात. सारखं कशाला ना कशाला `किल' करायचं.''
``ह्याचे पण दर ठरलेले असतील ना? की बुवा किरकोळ टोमण्याचे इतके पडतील, सणसणीत अपमानाचा दर इतका, अंगावर धावून जाणं एवढ्याएवढ्याचं आणि चालतं होण्याला तर एक्स्ट्न प्रीमियम... संपूर्ण युद्धात तीनदाच चालतं होणं चालतं.''
``आता कशी? तू बरोब्बर किलिंग इन्स्टिंक्टच्या पठडीत पडायला लागलीस... असं पाहिजे माणूस. वा!''
``पण सारखंसारखं एवढं किल काय करायचं?''
``सोपं आहे. सहजता. उत्स्फूर्तता. कलेचा निखळ आनंद! हे किल करायचं काही मुळी साधं, सोपं, निरुद्देश राहूच द्यायचं नाही. सगळयाच्या येऊनजाऊन टाळया करायच्या. पैसे करायचे.''
``मी पण चांगलं गाणं शिकले की मला खूप पैसे मिळतील?''
बोललीस पुन्हा अडाण्यासारखं! अडाणा हा गाण्याचा प्रकार नाही म्हणत आहे मी. अडाणी हा माणसाचा प्रकार. तू तशी होऊ नकोस. गाण्याच्या महासागरात वगैरे उतरायला गाणं शिकावं लागतं असं तुला कोणी सांगितलं? गाणं काय, होतं आपोआप. होतं म्हणजे लोकांना सहन होतं. त्यापेक्षा तू तातडीनं मेकप शीक. मेकओव्हर का काय म्हणतात ते शीक. स्पर्धेतून बाद झाल्यावर रडण्याचं तंत्र शीक. ते तर फारच प्रगत तंत्र आहे हो. हे बघ. आपण बाद झाल्याचं जाहीर झालं ना की क्षणभर असं हसून वर बघायचं.
``असं?''
``अजून थोडी मान वर...हं. तर हसणं झालं की चालणं. स्टेजपर्यंत धीरोदात्तपणे यायचं. लेफ्ट. राईट. मान खाली. हुंदका. मान वर. निवेदकाच्या खांद्यावर तीस अंशाच्या कोनात ती टाकणे.''
``तीस अंश? माझी भूमिती जरा कच्चीच आहे पहिल्यापासून.''
``ठीक आहे. मग अंशाला छेद देऊ; पण मान पडली ही पाहिजेच.''
``ह्या सगळयाचा गाण्याशी काय संबंध? किंवा नाचाशी?''
``म्हणजे? वेडाबाई, ही महायुद्धं त्या त्या कलांची असतात ह्या भ्रमात तू आहेस की काय? अगं, शेवटी ही मतांची युद्धं. एस. एम. एस. ची युद्धं.''
``हे सगळं मला जमेल असं मला वाटत नाही. स्पर्धक होणं काही माझा घास नाही. त्यापेक्षा मी निवेदकच होऊ का सरळ?''
हरकत नाही तसा प्रयत्न करायला. तुलनेनं ते सोपं. मराठी कार्यक्रमात एकही वाक्य पूर्ण मराठीत बोललं नाही की झालं. नाचाला नाच म्हणायचं नाही. प्रेझेंटेशन म्हणायचं. गाणं म्हणजे गाणं नाही. पफॉमन्स. फॉ... फॉ.. गुरूला गुरू म्हणायचं नाही. मेण्टॉ म्हणायचं. पुढचा `र' सायलेंट. म्हणून मेण्टॉ... मेण्टल नाही ग. मेण्टॉ.
``मेणटॉ... अगदीच मेणचट वाटतं बाई हे.''
``सवयीनं आवडायला लागेल. काय असतं, निवेदक व्हायचं म्हणजे वेडेवाकडे कपडे घातल्याशिवाय आणि वेडेवाकडे उच्चा केल्याशिवाय... बरंका...''
``उच्चार म्हणायचंय का तुम्हांला?''
अगंबाई खरंच. चुकून तोंडातून `र' सायलेण्ट पडला वाटतं. खरं म्हणजे पडायचा राहिला. महत्त्व त्याचं नाहीये. मुद्दा लक्षात घे.''
``मुद्दा? कुठे आहे मुद्दा? मघापासून तुम्ही तोच एक चिमुकला मुद्दा तर लावून धरलाय.''
``बरोब्बर बोललीस. मुद्दा नाही हाच मुद्दा सोने. म्हणजे कसं आहे बघ, खूप मुद्दे असताना गाडाभर बोलणं काही कठीण नाही; पण एकही मुद्दा नसताना तासतास भरवणं म्हणजे काही चेष्टा नाही. ते ज्यांना जमतं ते निवेदक होतात. सारखं आपलं ह्याच्या दाढीला हात लाव, तिचा मशरूम कट कुरवाळ, मध्येच भारतीय संस्कृतीला वेठीला धर- ती काय, केव्हाही असतेच आपल्या हाताशी-''
``विचार केला तर असं गोंजारणं रणभूमीशी सुसंगत वाटत नाही, नाही का?''
``विच्च्यार? भलत्या गोष्टी करायला सांगितल्या कोणी तुम्हा लोकांना? आज साधा विचार कराल, उद्या सम्यक् विचार कराल, काय ते मनन- चिंतन वगैरे कराल. हे कसले भिकेचे डोहाळे? मुळातच विचार केला असता तर असल्या भीरूक्षेत्राला कुरुक्षेत्र म्हटल असतं का कोणी? आता फक्त वातावरणनिर्मितीला महत्त्व असतं, बायो. सदा धम्माल.... सारखी रंगतसंगत... सारखं मोकळंढाकळं खेळकर वगैरे वातावरण- टाळया- शिट्ट्या- मार्कं- मतं- खालीवर जाणारे आलेख... इकडून तिकडून गेले वारे... वाहवा वाहवा चालू ठेवारे...''
``तुम्ही यमकांनी भंडावू नकारे. आपलं नका हो, त्यापेक्षा सांगाल तिथे येते एकदाची. यमकांच्या माऱ्यापुढे काय त्या तुमच्या कुरुक्षेत्राची किंवा रणभूमीची वारी करणं परवडलं. प्रेक्षक-स्पर्धक- निवेदक काहीही करा मला. आता आम्हांला कोणी परीक्षक करणारच नाही म्हणून. नाही तर तोही पर्याय चालला असता.''
``का? तुला का नाही परीक्षक करणार?''
``त्यासाठी तेवढं ज्ञान, तेवढा अधिकार हवा!''
``कोणी सांगितलं? तुझ्याकडे खूप रिकामटेकडा वेळ आहे ना? मग झालं तर. छान छान नट्टापट्टा करून हसऱ्या चेहऱ्याने तासचे तास बसता आलं पाहिजे. आणि विषय सोडून बोलता आलं पाहिजे. की मग मित्रा, आपलं मैत्रिणी, तू तोडलंस गं तोडलंस. नाहीतर कापलंस. नाहीतर जाळलंस. नाहीतर पोळलंस.''
``तुम्ही काय म्हणताय मला काही कळत नाही. तेव्हा चला एकदाच्या. खूप लांब जायचं असेल ना? रणभूमी शोधतशोधत?''
``कर्म माझं. अगं बने, आताशा अशा लुटूपुटीच्या महासंग्रामांना काय तोटा का पडलाय? पडद्यापडद्यावर सुरूच असतात. वाटल्यास नाक्यानाक्यावर भरवता येतात. आमच्या पुण्यात तर जंगी जाहिराती करून, झकास नाट्यगृह भाड्यानं घेऊन विचारवंतांच्यासुद्धा झुंजी लावतात आताशा. दोन म्हातारेकोतारे- रिकामेबिचारे, विचारवंत द्यायचे सोडून. आधी एकमेकांवर आणि मग लोकांवर. वैचारिक रणभूमी! एकानं देव मानायचा नाही, प्रयत्न मानायचा. दुसऱ्यानं देव मानायचा नाही, नियती मानायची. ह्यांनी भले काही मानावं, न मानावं, आपल्यासारख्यांच्या हाती ह्यांच्या बोलण्यातून नवीन काही म्हणता काही लागणार नाही. ही नियती प्रेक्षक निमूट स्वीकारताना ``अगोबाई, आता हेही नवं लचांड निघालंय वाटतं? तुमच्या पुण्यात लोक कधी काय करतील याचा नेम नाही! अर्थात करणारे ढीग करतील, तुमचे हे ज्येष्ठ विचारवंत त्याला बळी कसे पडतात म्हणते मी... अगदी गरजवंत असल्यासारखे?''
काय करणार? कालमहिमा कोणाला चुकवता येतो? शेवटी काय, सदोदित काहीतरी वाजतगाजत, बडवत, घुमवत ठेवायला पाहिजे. सारखी हारजीत पाहिजे. जिंकलेल्याला टाळया पाहिजेत. हरलेल्याला रुमाल हवेत किंवा खांदे हवेत. रुमाल डोळे पुसायला. खांदे डोकी टेकायला. सरळसाधा निर्मळ आनंद कोणालाच नकोय. भडक-भगभगीत आनंद हवा. म्हणून मग सारखं काहीतरी पटकावायचं, लुबाडायचं, बळकावायचं, हिसकावून घ्यायचं. हिरावून घ्यायचं. जेवढा हिसका मोठा तेवढ्या टाळया जास्त!
``एवढं त्र्याग्यानं बोलताय, तरी मला पुन्हा तिथेच यायला सांगताय. तुमच्या त्या धगधगत्या रणभूमीवर?''
``बने, अगं हे रण कसलं, कुरण हे. समजतंय ना? ज्यानं त्यानं आपापल्या कुवतीनं चरून घ्यायचं. इतके जातात तशी तूही चल. बघ कुठे काही तोंड घालता आलं तर, हात मारता आला तर.''
``आणि समजा, मी यायचं नाही असं ठरवलं तर?''
``ते जमणार नाही. ह्या रेट्यापासून तू स्वत:ला फार काळ वाचवू शकणार नाहीस. तेवढं मनोबळ आपल्यासारख्यांमध्ये नसतं, राणी. त्यापेक्षा त्या लाटेवर आपण आपल्यालाही थोडा वेळ झोकून द्यावं.''
त्यानं काय होतं?''
सवय होते. चटक लागते. आवडायला लागतं. निदान विरोध शमतो. विरोधातला निरर्थकपणा आपला आपल्यालाच कळायला लागतो.
``एवढंच ना?''
``एवढंच नाही. आणखी एक मोठ्ठा फायदा होतो. वास्तव जीवनात आजूबाजूला एवढी रणं माजलेली आहेत, एवढी होमकुंडं धगधगताहेत, एवढ्या भावना भडकताहेत, तिकडे आपलं लक्ष जात नाही. आपण आपले लुटूपुटीच्या रणातले बेगडी शिपाई बनण्यात रमून जातो. कोरसात आवाज मिसळून लागतो, बच्चे लोग, एक हाथसे ताली बजाव! डुगडुगी बजी है, रणांगणपे जाव!!''
``तोडलंत मॅडम, तोडलंत!''
``तशी मी सडेतोड आहेच. तू मात्र आता चल बरं. बने बने.. नि बघ... महासुपर रणभूमी नंबर वन.''
ह्नह्नह्न
- मंगला गोडबोले,
पुणे