संवाद

प्रिय वाचक,
आज भारताच्या स्वातंत्र्यदिनाच्या आधीचा दिवस आहे. या हीरकमहोत्सवी स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्तानं योजलेल्या वैविध्यपूर्ण कार्यक्रमांविषयी वृत्तपत्रं, दूरदर्शन वाहिन्या त्यांची पूर्वसूचना देत आहेत, त्याकडे लक्ष वेधत निमंत्रणं देत आहेत. देशाच्या स्वातंत्र्याची आठवण जागवत ही वेळ आनंदात, उत्साहात साजरी तर करायला हवीच. त्याचा आनंदही व्हायला हवाच; पण त्याच वेळी हेही आपोआप आठवतं की, आपल्या देशातली असंख्य माणसं, आज घडीला माणूस म्हणून सरकारी नोंदीत नोंदलेलीही नाहीत! नोंदली असतील तरी अनेकांना त्याची जाणीवही नाही! आणि नोंदलेल्या आणि जाणीव असलेल्या अनेकांना प्रश्न पडला आहे की खरंच, भारत नावाचा देश आहे? तो स्वतंत्र होऊन म्हणे ६० वर्षं झाली? त्यातले आपण सारेजण म्हणे त्याचे नागरिक आहोत आणि शिवाय एकमेकांचे भाऊबंद आहोत? या दिवशी, ना आमच्या हाताला काम, काम असेलच तर ना पुरेसं दाम, ना खायला पोटभर अन्न, ना ल्यायला अंगभर वस्त्र, ना आजाऱ्याला औषध, ना मुलांना शाळा, शिक्षण! म्हणूनच स्वातंत्र्यदिनाच्या या प्रकाशमयी आणि जल्लोषपूर्ण वातावरणातही, हा काळोख, हे दारिद्र्य, हे मरणतुल्य जिणं जगणारे असंख्य नागरिक, त्यांचे कळाहीन चेहरे, त्यावरची काळवंडून टाकणारी उदासीनता मला वाटतं आपण आवर्जून आठवायला हवी. तिची जाणीव आणि आठवण या उत्सवी वातावरणातही सलत राहिली तरच त्याच्या निराकरणाच्या अंधुकसा, अप्रत्यक्ष विचार आपल्याला कदाचित, कदाचित कृतीपर्यंत पोचवेल किंवा निदान त्यासाठी कंबर कसणाऱ्यांच्या पाठीवर आपला हात फिरत राहील! दिवसच असे आलेत की निखळ आनंदाच्या क्षणीही या आठवणी येतात आणि आपण बधीर झालो नाही याची खात्री पटवतात!
पुन्हा एकदा गोपाळ गणेश आगरकर आठवतात! स्वराज्यासाठी प्रयत्नशील असतानाच, सुराज्याच्या विचारानं, समजानं विवेकी व्हावं यासाठी संघर्षमय पत्रकाराचं व्रत घेऊन लेखणी चालवणारे आगरकर! स्वराज्य आलं खरं, राज्यकारभार चालू आहे हेही खरं, पण ज्या जनतेसाठी, ज्या सर्वांत तळागाळात जगणाऱ्या माणसासाठी राज्यकारभार करायचा त्याच्यासाठी, सत्ताधारी खरंच काही करताहेत का? करू इच्छिताहेत तरी का? असे अनेक प्रश्न हीरकमहोत्सवी स्वातंत्र्याचा महोत्सव सुरू होण्याच्या या वळणावर माझ्या मनाला खूप अस्वस्थ करत आहेत.
मी पत्रकार आहे. प्रबोधनासाठी पत्रकारिता करणाऱ्या टिळक, आगरकर, गांधी, आंबेडकर यांच्यासारख्यांची नावं, निष्ठा, आठवताना माझ्या मनात अभिमान दाटून येतो आणि सद्यपरिस्थितीकडे अवतीभवतीच्या प्रसारमाध्यमांकडे बघताना अपराधीही वाटतं! या थोरामोठ्यांचा आवाकाच निराळा हे तर मी जाणतेच. मी किंवा आम्ही मिळून साऱ्याजणी या थोरामोठ्यांनी प्रकाशमान केलेल्या दिशेने आणि दाखवलेल्या वाटेवर चालू इच्छितो. आमचं सामर्थ्य मर्यादित, आमचा आवाका छोटा. तरीपण आपल्या हातातल्या वेगवेगळया अंकांच्या निमित्तानं हाती पडणाऱ्या ५०, ६०, ८०, २०० अशा पानापानांतून आमची हीच धडपड आहे. कथा-कवितांतून, लेख-मुलाखतीतून, चित्र-मुखपृष्ठातून वाचक जागे, जिवंत, क्रियाशील आणि एकजुटीनं वाट चालतील यासाठी आम्ही प्रयत्नशील राहू, यासाठी वेगवेगळया वाटा शोधत, उपक्रम करत आम्ही साऱ्याजणी वाटचाल करत आहोत.
यातलाच एक उपक्रम म्हणजे, आता `मिळून साऱ्याजणी'चा ऑगस्टमध्ये प्रसिद्ध होणारा वर्षारंभ अंक, पुण्यात प्रसिद्ध न करता, पुण्यामुंबई पलीकडच्या महाराष्ट्नत कुठेतरी प्रसिद्ध करायचा असा आम्ही निर्णय घेतला. या वेळचा अंक उस्मानाबादला, मराठवाडा साहित्य परिषद आणि उस्मानाबाद जिल्हा परिषद यांच्या सहकार्यानं ६ ऑगस्ट रोजी उस्मानाबादेत प्रकाशित झाला. उस्मानाबाद जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्ष गोदावरीताई केंद्रे यांच्या अध्यक्षतेखाली हा कार्यक्रम झाला. प्रमुख पाहुणे होते प्रा. भास्कर चंदनशिवांसारखे ज्येष्ठ लेखक आणि प्रमुख वक्त्या होत्या प्राचार्य अनार साळुंखे. जिल्हा परिषदेचा महिला सबलीकरणाचा कार्यक्रम त्या दिवशी होताच, त्या कार्यक्रमाच्या समारोपाचं काम या कार्यक्रमानं केलं. नामवंत साहित्यिक श्री. भारत सासणे यांच्याशी संपर्क साधून हा कार्यक्रम मुळात निश्चित झाला. श्री. सासणे उस्मानाबाद जिल्हा परिषदेचे मुख्याधिकारी आहेत. त्यांच्या सहकार्याने ठरलेल्या या कार्यक्रमात त्यांची अनुपस्थिती मनाला लागली; पण जबाबदार पदावरच्या सरकारी अधिकाऱ्यांना ऐनवेळच्या अंगावर पडलेल्या जबाबदाऱ्या कधीकधी अपरिहार्य अडचणीत टाकतात. श्री. सासणे यांना त्याच काळात हैद्राबाद इथे एका कार्यशाळेसाठी जावं लागलं; पण त्यांच्या अनुपस्थितीत ती जाणवू नये, इतक्या तयारीनं त्यांच्या साऱ्या टीमनं उत्तम आयोजन केले. श्री. अनिल मोरे, श्री. राजेंद्र अत्रे, श्री. माधव गरड या सर्व सहकाऱ्यांनी सारी आखणी व्यवस्था चोख केली. श्रीमती अंधारे आणि श्रीमती राऊत यांच्यासारख्या सूत्रसंचालक, अनार साळुंखे आणि भास्कर चंदनशिवांसारखे उत्तम वक्ते यामुळे या कार्यक्रमाची रंगत वाढली. कार्यक्रमाचा सविस्तर वृत्तान्त आपल्या दिवाळी अंकात प्रसिद्ध होणारच आहे; पण महत्त्वाचं हे की आपण नवशिक्षित, बहुल आणि आडवळणी अंतर्गत भागात (केवळ पुण्यामुंबईच्या भूगोलाच्या संदर्भानुसार!) गेलो तर तिथल्या मंडळींना आनंद होतोच; पण आपल्याला किती आपुलकी, अगत्य यांच्याबरोबरीनं साहित्यावरच्या प्रेमाचं, सामाजिक जाणिवेचं दर्शन घडतं! शहरांमधली उदासीनता, बधिरता, कोरडेपणा यांनी झाकोळलेलं मन ताजंतवानं होतं.
हाच अनुभव, मालेगावच्या कँप भागातल्या सार्वजनिक वाचनालयाच्या व्याख्यानमालेत बोलतानाही आला. कालच मी मालेगावहून परतले. त्यामुळे गेल्या आठवड्यातल्या उस्मानाबादच्या अनुभवापाठोपाठचा, तेवढाच उत्साह, उमेद वाढवणारा मालेगावचा अनुभवही मी घेतला. डॉ. विनोद गोरवाडकर, श्री. प्रमोद कुलकर्णी, श्री. तिवारी आणि या वाचालयातले सर्व सहकारी, हितचिंतक यांनी मिळून मालेगावात चालवलेला हा उपक्रम आवर्जून अनुभवावा असाच आहे. आपलं शहाणपण, आपली समज, आपलं आकलन या भेटीमुळे वाढतं, असा माझा अनुभव आहे. सगळंच संपलेलं, विटलेलं, निराशाजनक असं वातावरण नाही. कुठेकुठे छान ठिणग्या जागत्या आहेत, अंकुर फुटताहेत. आपण त्यासाठी काही तकलीफ, तोशिस सोसणार की नाही, त्यांना जपणार की नाही, हाच खरा प्रश्न आहे. तरुणांपासून ज्येष्ठांपर्यंत माणसं व्याख्यान ऐकायला, प्रश्न विचारायला येतात, मग भले रात्रीचे दहा वाजो की अकरा- हे आश्वासक नाही वाटत तुम्हांला? शिवाय मालेगावात श्री. विजय खानकरींच्या मूळ प्रेरणेनं, रोटरी क्लबच्या मदतीनं सुरू झालेलं नेत्र रुग्णालयही बघून वाटलं, खाजगीकरण, उदारीकरण महागाई वाढवते असं वाटत असेल तर गरिबांसाठी अशा मोफत उपचाराचं पण १०० टक्के उत्कृष्ट सेवा देणारं केंद्र, हे एक दिलाशाचं ठिकाणच वाटलं तर नवल नाही. मालेगाव परिसरातल्या खेड्यापाड्यात या उपक्रमानं केवढा प्रकाश पसरवला आहे!
मी मालेगावला जायला निघणार त्याच दिवशी हैद्राबादमध्ये, तस्लिमा नसरीनच्या एका कार्यक्रमात, काही मुसलमान आमदारांनी तिच्यावर चक्क हल्ला केल्याची बातमी आली! तोंडानं बोलण्यासाठी माणसांच डोकं जेव्हा काम करायला नालायक ठरतं तेव्हा असे हल्ले होतात! हल्ले मुसलमान मुसलमानांवर करोत, हिंदू हिंदूंवर करोत, की हे दोघे एकमेकांवर करोत. हे हल्ले लोकशाहीला आणि माणुसकीलाही तद्दन मारकच आहेत, म्हणूनच निषेधार्हही आहेत! आणि या घटनेच्या २/४ दिवस आधी पुण्यात मुस्लिम महिला आंदोलनकर्त्यांची राष्ट्नीय बैठक भरते! ज्यात मुसलमान स्त्री कार्यकर्त्या अलिगड, जयपूर, छत्तीसगड, दिल्ली, प. बंगाल, मुंबई, कर्नाटक अशा सर्वदूर भागातून येतात, आपला आवाज बुलंद करण्याचं ठरवता ठरवताच, साऱ्या भारतामधल्या दडपलेल्यांच्या मानवी हक्कासाठी उभं राहण्याचा निश्चय करतात! केवढी स्वागतार्ह घटना! त्या परिषदेचा छोटासा वृत्तांतही या अंकात आहेच.
असं हे भवताल. असाच काहीसा भूतकाळ; पण लक्ष्य आहे भविष्यकाळ! तो उज्ज्वल करायचा. देश स्वतंत्र झाल्याला ६० वर्षं झाली. आता तरी भारतातला प्रत्येकजण स्वतंत्रपणे माणूस म्हणून जगू शकेल यासाठी निश्चय आणि कृती करू या. नुसतीच दरडोई उत्पन्न वाढ पुरेशी नाही, दरडोई माणसांचं जिणं जगण्याची संधी उपलब्ध हवी.

१४ ऑगस्ट ०७

`मिळून साऱ्याजणी'तील निवडक लेख आता वेबसाईटवरही उपलब्ध!
वेबसाईटही आहे एक नव्या तंत्रज्ञानानं हातात दिलेली चावी.
जी साऱ्यांनाच खुलं करत, बोलतं करण्याचं काम करता यावं यासाठी आपल्या हातात येते आहे.
तेव्हा खूप बोलण्यासाठी, ऐकण्यासाठी आम्ही उत्सुक आहोत- आमच्या वेबसाईटवर तुमचं स्वागत!