कचर्‍यातील सॉनं

आर्केड, कॉम्प्लेक्स, पुरम, विश्व अशांसारख्या शब्दांआधी एखादा वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द जोडून केलेली ही नावं आहेत. पुण्याला नव्यानं आणि जोरानं उभ्या राहणाऱ्या प्रशस्त आणि ऐटबाज गृहसंकुलांची. या संकुलात उच्चवर्गीय बिऱ्हाडं राहतात. आठव्या, दहाव्या किंवा तेवीसाव्या मजल्यांवरसुद्धा यांना पाणी, वीज, लिफ्ट मिळण्याची सोय केलेली असते. यांच्या मोलकरणींनासुद्धा ओळखपत्र असतात. इमारतींवर चोवीस तास पहारेकरी असतात. इमारतीतल्या कोणाला भेटायला येणाऱ्या माणसाची ते चौकशी करतात आणि फोनवरून मालकांची परवानगी मिळाल्यावरच ते पाहुण्यांना आत सोडतात.
या संकुलांच्या प्रांगणात शोभिवंत बाकांवर बसून ज्येष्ठ मंडळी शिळोप्याच्या गप्पा मारतात, मुलं झोपाळयांवर, घसरगुंड्यांवर खेळतात. त्यांच्यासाठी पोहण्याचा सुबक तलाव असतो. यातली तरुण मंडळी भरगच्च पगारांवर नोकऱ्या करीत असतात, व्यवसायानिमित्त सतत परदेशी जात असतात.
गमतीची गोष्ट अशी की या प्रत्येक बिऱ्हाडात वेगवेगळया प्रकारचा- कदाचित श्रीमंत असेल- कचरा निर्माण होत असतो. तो काढून प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांतून भरून दाराबाहेर ठेवला जातो. कचरा गोळा करणाऱ्या बायका मग त्या पिशव्या उचलून कचरा कुंडीत नेऊन टाकतात. टाकण्याआधी त्या तपासतात. हे काम ठरावीक बायकांना दिलेलं असतं. त्यांना घरटी पैसे मिळतात. शिवाय त्या कचऱ्यातला चांगला माल विकूनही त्या पैसे मिळवतात.या कचरेवाल्या बायकांचे प्रश्न सोडविण्यासाठी डॉ.बाबा आढावांनी संस्था स्थापन केली आहे.`स्वच्छ' या नावाची. समाजसेवेची पदवी एम्.एस्.डब्ल्यू. घेतलेल्या स्त्रियांची त्यांनी विभागश: नेमणूक केली आहे. या बायकांच्या आरोग्याची, घरगुती प्रश्नांची सोडवणूक करण्याचा प्रयत्न या करतात. त्यांची शिबिरं घेतात.
हौसाबाई ससाणे या पुण्यातल्या विमाननगरातील घरांतून कचऱ्याच्या पिशव्या गोळा करणाऱ्या एक बाई. त्यांचे पती आणि मुलगेही झाडूवाल्याचीच कामं करतात.
हे सगळं असंच चालू असताना या मे महिन्यात एक अद्भुताहून अद्भुत अशी गोष्ट घडली. सोसायटीतून जमा केलेल्या कचऱ्याच्या पिशव्यातल्या एकीत एक मोठी जुनी पर्स होती आणि तिच्यात होता जवळजवळ दीड लाखांचा ऐवज! सोन्याचं मोठ्ठं गंठण, हिऱ्याच्या कुड्या, सोन्याच्या बांगड्या आणि रोख पैसे! हौसाबाई चकितच झाल्या.
पण ते सगळं घबाड अनायसे हातात आल्यावरही ते स्वत:साठी लंपास करावं असा विचार एकदाही त्यांच्या मनात आला नाही.
कचऱ्यातलं सोनं म्हणजेच हा त्यांचा निर्धार. मालकिणीचा शोध घ्यायचा त्यांचा हा जगावेगळा निर्धार. सुदैवानं त्या पिशवीत एक बाईचा फोटो होता. नावासह. ते नाव निरक्षर हौसाबाई कसं वाचणारं?
तिथं असलेल्या इमारतीच्या नोकरांनी ते सोनं विकून त्याचा पैसा वाटून घेण्याचा अनमोल सल्ला दिला. पण त्यांनी तो मानला नाही. त्या ते सोनं आणि पैसे घेऊन घरी आल्या. घरातल्या माणसांनीही तो ऐवज परत करायचाच निर्णय घेतला हे विशेष.
ऐवज उशाशी ठेवून हौसाबाइंर्नी ती रात्र जागून काढली. दुसऱ्या दिवशी `स्वच्छ'च्या कार्यकर्त्या श्रीमती लोमटे यांची भेट घेतली. मालकिणीचा पत्ता शोधायला मदत व्हावी म्हणून त्यांनी `सकाळ' वृत्तपत्राच्या कचेरीकडे धाव घेतली. काही पत्रकारांबरोबर त्या पोलीसचौकीत गेल्या. तिथं ज्यांचे दागिने हरवले होते ते श्री. रामचंद्र म्हात्रे तक्रार नोंदवायला आले होते. पोलिसांनी योग्य विचारपूस करून त्यांचे दागिने परत केले आणि हौसाबाइंर्नी सुटकेचा नि:श्वास टाकला.
कामगिरी खरंच फार मोठी आणि महत्त्वाची होती. कचऱ्याच्या ढिगात रुतलेल्या एका बाईनं हाती आलेला दीड लाखांचा ऐवज परत करणं ही साधी गोष्ट नव्हती. हौसाबाइंर्च्या छायाचित्रासह सकाळनं २४ मे २००९ च्या अंकात ती बातमी सविस्तर दिली.
ती बातमी जशी सगळयांनी वाचली तशी आमच्या `मैत्र जिवाचे' या मंडळाच्या सभासद श्रीमती शुभदा डोंगरे यांनीही वाचली आणि मला फोन करून सांगितलं की आपल्या मंडळातर्फे या बाइंर्चा सत्कार करायचा आणि त्याचा खर्च त्या स्वत: करतील. `नको' म्हणण्यासारखं या विचारात काहीच नव्हतं म्हणून मीही होकार भरला.
आता प्रश्न होता हौसाबाइंर्शी संपर्क साधण्याचा. बऱ्याच फोनाफोनीनंतर त्यांच्या मुलाशी संभाषण झालं आणि रविवार ३१ मे रोजी दुपारी चार वाजता हौसाबाइंर्नी त्यांच्या मैत्रिणींना, नातेवाइकांना घेऊन माझ्या घरी यायचं असा बेत ठरला.
`मैत्र जिवाचे' हा आमचा साधारण दहा जणांचा एक गट आहे. गेली दहा वर्षे आम्ही महिन्यातनं एकदा माझ्या घरी भेटतो. यातला प्रत्येकजण दुसऱ्यासाठी, समाजासाठी काही काम करतो. एकजण अपंगांसाठी आणि रुग्णांसाठी काम करतात, एकजण परदेशी राहत असलेल्या बहिणीकडून आलेल्या निधीतून पुण्यातल्या गरजू संस्थांना मदत करतात, रस्ता झाडणाऱ्यांना रोज घरी बोलावून चहा देतात. एकजण झोपडपट्टीतल्या बायकांसाठी, मुलांसाठी काम करतात. एकजण एकाकी वृद्धांची कामं करतात, एकजण रुग्णांसाठी, एकजण वृद्धाश्रमांसाठी मदत देतात. गरीब विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी साह्य करणारे तर आम्ही सगळेच.
तर या आमच्या मंडळाच्या सभासदांना निरोप गेले आणि त्यादिवशी सगळे आनंदानं हजर झाले. वंचित विकासतर्फे लालबत्ती विभागात काम करणाऱ्या मीनाताई कुर्लेकरही आल्या.
सगळे गोळा होऊन स्थानापन्न झाल्यावर शुभदाताइंर्नी हौसाबाइंर्चा किमती साडी व ब्लाऊजपीस देऊन सत्कार केला. त्यांच्या मैत्रिणींनाही ब्लाऊजपीस दिले. मुलीला ड्न्ेस दिला. श्री. अफझलपूरकरांनी शंभर रुपये दिले. श्री. बिजूरांनी त्या सर्वांना प्रवासखर्च दिला.
हे झाल्यावर मी त्या सर्व झाडूवाल्या स्त्रियांना बोलतं केलं कारण हे अत्यावश्यक पण घाणीतलं काम करणाऱ्या या स्त्रिया असतात तरी कशा आणि जगतात तरी कशा हे आम्हांला जाणून घ्यायचं होतं. `काळोखाची लेक' माझ्या मनात जाणती होतीच.
माझ्या प्रश्नांना त्या सगळयांनी मनापासून उत्तरं दिली. हौसाबाइंर्नी कचऱ्यातल्या सोन्याच्या प्रसंगाला उजाळा दिला. तो देताना त्या एवढंच एक मोलाचं वाक्य म्हणाल्या,`चांगलं काम करणाऱ्याचंच पुढे चांगलं होतं.' अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही सत्कर्मावरची त्यांची श्रद्धा दाखवणारं त्यांचं हे साधं संुदर वाक्य ऐकून आम्हा सगळयांनाच भरून आलं. आम्ही त्यांना टाळयांनी दाद दिली.
हौसाबाई आणि त्यांच्या मैत्रिणी यांनी त्यांच्या आयुष्याबद्दल जे सांगितलं ते असं होतं.- त्या स्वत: तर अशिक्षित होत्याच त्यांचे आई-वडीलही अशिक्षित होते. ( आणि हे पुण्यासारख्या विद्येच्या माहेरघरात राहून!) दुसरं काहीच काम करता येण्यासारखं नसल्यामुळे झाडूवालीचं काम पत्करलं. बहुतेकींचे नवरेही हेच काम करतात, दारू पितात आणि अर्थातच बायकांवर हात टाकतात. यातल्या प्रत्येकीच्या कुटुंबाला राहायला दहा गुणिले बारा फुटांची पत्र्याची खोली आहे. त्यातच मुलंबाळं-सुनानातवंडांसह त्या राहतात. जवळपास पाण्याचा नळ आहे आणि सार्वजनिक संडास.
महानगरपालिकेकडून यांना दोन हजार रुपये पगार मिळतो. पंचवीस हजारापर्यंतचा आजाराचा विमा आहे. उरळीकांचनच्या कचरा डेपोपर्यंत रोजचे दहा-बारा किलोमीटर चालत जाऊन येऊन त्या, त्या कचऱ्याचं विभाजन करतात. त्यात जे विकण्याजोगं भंगार असेल ते विकून बऱ्याच वेळा पन्नास-साठ रुपये मिळवतात.
काही काही वेळा कचऱ्याची इतकी घाण नाकात बसते की दोन दोन दिवस जेवण जात नाही असं एकीनं सांगितलं!
मुलांना शिकवण्याची बहुतेकजणींची इच्छा दिसली. पण दहावी बारावी शिकूनही नोकरी न मिळाल्यानं त्यांनाही झाडूवाल्याचंच काम करावं लागतं. स्वत: हौसाबाइंर्ची मुलगी यंदा दहावीला बसली आहे.
`स्वच्छ'च्या कार्यकर्त्यांमुळे यांना आरोग्याची कशी काळजी घ्यावी, काय खावं प्यावं यांचं शिक्षण मिळतं हे मोठंच कार्य म्हणायला हवं. बाकीही या कार्यकर्त्या घरोघर जाऊन त्यांचे प्रश्न सोडवायला मदत करतात. त्यामुळेच या बायकांच्या बोलण्यात आत्मविश्वास दिसला.
हौसाबाइंर्ना आम्ही नव्या साडीची घडी मोडायला लावली. लाडू-चिवडा, सरबत असा फराळाचा कार्यक्रम झाल्यावर आम्हांला नमस्कार करून हौसाबाई आणि त्यांच्या मैत्रिणी विमाननगरला परत गेल्या. पण आमच्या मनात खिन्नतेचं आणि प्रश्नांचं वादळ उमटवूनच. शहराच्या आणि नागरिकांच्या आरोग्यासाठी अत्यावश्यक काम करणाऱ्या या समाजसेवकांचं जगणं इतकं खडतर असावं? त्यांना रोज दहाबारा मैल चालावं लागावं? साधे रबरी हातमोजे, रबरी बूट, नाकाला मास्क असंही त्यांना मिळू नये? फार फार अस्वस्थ करणारे प्रश्न.
पण त्या खिन्नतेला उजाळा मिळाला हौसाबाइंर्च्या त्या अलौकिक कृत्याचा. खायची भ्रांत असलेल्या त्या बाईने ते धन परत करायचा निर्णय घेतला आणि तिच्या माणसांनी तो उचलून धरून अमलातही आणला!
आम्हांला कचऱ्यातून, सोनं मिळालं ते हौसाबाइंर्च्या या कामगिरीचं! त्या कामगिरीला सलाम!