श्श्य ऽऽऽ कावळा शिवलाय दूऽऽऽर !

मुलीच्या शरीरावर तारुण्याच्या खुणा उमटू लागल्या. ती पाळी सुरू होण्याच्या उंबरठ्यावर उभी दिसली आणि सगळी भीती परत खिडक्या तोडून भेडसावू लागली. जे मी भोगलं ते हिच्या नशिबी कधीही येऊ द्यायचं नाही. शारीरिक भोग तर एकटीला भोगायचेतच तिला, पण निदान सामाजिक ससेहोलपट टाळण्यासाठी मानसिक बळ वाढविण्यासाठी मी भक्कम आधार दिलाच पाहिजे.
निश्चय केला खरा. पण कसं सांगावं? कुठून सांगावं? आईनं मुलीजवळ कसं बोलायचं असतं हे सगळंं (आई मुलीजवळ `असं बोलू शकते! न सांगता सवरताही निभतच की सगळयांचं, हे निभावून घेणं तिच्याही नशिबी द्यायचं?')
नकळत पहिली पाळी आठवली. निभावून घेतलेलीच. काही कळायचं नाही त्यावेळी. जेमतेम तेरावं लागलेलं. शरीर तसं दणकट. खेळांमध्ये प्रावीण्य असल्याने व कबड्डी, खोखो असले दांडगे खेळ सुरुवातीपासून खेळल्याने शरीर सुदृढ. पण या सगळया गोष्टींपासून अनभिज्ञ असलेलं मन बाहुलीच्या खेळात रमणारं.
त्या दिवशी लुटुपुटीचा संसार रंगात आला होता. टेबलाखाली खेळ मांडून घर बनविलेलं. पलीकडच्या वळचणीत लहान बहिणीचं घर. आम्ही शेजारी. मुरमुऱ्याचं जेवण एकमेकींना देणे चालू. काहीतरी ओलं ओलं जाणवलं. पण दुर्लक्ष केलं. परत जरा वेळानं ओल वाढली. म्हणून बाहुली तशीच टाकून बाथरूममध्ये पळाले. बघते तो पॅन्टीमध्ये लाल भडक डाग! हे काय झालं? असं का झालं? काही कळेना. पण खूप खूप भीती वाटली. गेल्या दोन-तीन दिवसांपासून अंघोळीच्या वेळी पांढरा चिकट पदार्थ जमलेला दिसायचा. तेव्हाही हृदयाचा ठोका चुकायचा. आता आपल्या चड्ड्या स्वत: धुवून टाकत चला. बाईला धुवायला टाकू नका! आईच्या सूचना यायला लागल्या होत्या. त्याहीपूर्वी महिनाभरापासून वडिलांजवळ झोपावंसं वाटेना. एरवी आम्ही मुलं-मुली वडिलांच्या पोटाशी, अंगावर पाय टाकून झोपायचो. आता वयात येणाऱ्या भावंडांनाही टाळून एकटं झोपावंसं वाटे.
आता काय करावं? थोडा वेळ विचार केला. आईला सांगावं का? शी: कसं सांगावं? दाखवावं लागेल का? कसं दाखवावं, मुळीच नाही! पण न सांगून कसं होणार? काहीतरी झालं आपल्याला. क्रॅन्सर झाला असेल का? आई रडेल का हे सांगितल्यावर? देवा रे... काय वेळ आणली आमच्यावर?
शेवटी धडधडत्या हृदयानं आईजवळ गेले. आई बाहेरच्या खोलीत झोपली होती.
`आई...'
`अं, काय गं? झोपू दे बरंं. जा तिकडे!' आई पहाटेच उठून कामाला लागायची त्यामुळे दुपारी सगळं आटोपून अंग टाकल्यावर तिला उठवण्याची कुणाची टाप नसे!
`आई मला खालून रक्त येतंय.' आपण बरोबर सांगितलं की नाही याची मला खात्री नव्हती.
`काय?' आई चिडून एकदम उठून बसली. मी आ वासून तिची प्रतिक्रिया बघत उभी.
`अरे रामा! झालं का तुझ्याही मागे सुरू?'
मला कळेना आई काय बोलतेय. मी मूर्खासारखी आ वासून तिचं तोंड बघत उभीच.
`अं... काय ताप आहे? झाली पाळी सुरू?' असं बडबडत आई आतल्या खोलीत गेली. मीही पाठोपाठ. म्हणजे आईला दर महिन्याला पाळी येते म्हणजे असं होतं तर? आजवरचं हे रहस्य असे निराशाजनक रीतीने उलगडेल असं कधीच वाटलं नव्हतं.आईने अलमारीतून जुनी साडी काढली. त्याचा लांबलचक तुकडा फाडून त्याची चौकोनी घडी घालून दिली.
`हे घे आत ठेव. ते भरलं की धुवून वाळत घालायचं. मग हे घ्यायचं. दुसरीही घडी हातात वरून टाकली! कारण आता आम्ही सोवळयात होतो!!
इ%% म्हणजे आता मलाही दूर बसावं लागणार तीन दिवस? आत्तापर्यंतच्या घटनेत अंगावर सर्रकन काटा आला तो याक्षणी. आपल्याला क्रॅन्सर किंवा तसला कुठलाही दुर्धर रोग का झाला नाही याचा खरोखर विषाद वाटला. शरीर-मन खूप खूप थकलं. आईने दुरून एक सतरंजी हातावर टाकली.
`झोप तिथे कोपऱ्यात.'
`पांघरूण देतेस?' मी क्षणात केवढी समजूतदार झाले होते.
`अं...घे!' एक जुनकट, धुतल्यावर लवकर वाळेल असं पांघरूणही वाट्याला आलं. दारावर आलेल्या भिकाऱ्याला शिळी पोळी घातल्यावर त्यानं वरून कालवणाची अपेक्षा करावी व आपण तिरस्काराने का होईना घरातली विटकी अर्धी वाटी भाजी उपकार केल्यासारखी त्याच्या पोळीवर त्याला स्पर्श न होऊ देता घालताना यावी तशी शिसारी आज घेताना आली.
आज डोक्यावरून व पायाखालून घट्ट-घट्ट पांघरूण आवळून घेतले. साऱ्या जगापासून दूरदूर जायचे होते. हा विटाळ इथेच पृथ्वीवर सोडून, फक्त मी असेल अशा प्रदेशात, जिथे माउडू शकेल अशा आकाशात...
पण... डोक्यावर घातलेल्या पांघरुणातून आवाज थोडेच थांबवता येतात.
`हिला काय झालं?' मामाचा आवाज आला. पाठोपाठ भावांचीही चाहूल लागली. माझी धडधड नकळत वाढली. जीव कानात गोळा झाला. या गोष्टीचं स्वागत इतरांकडून कसं होतं ते ऐकू लागले.
`यम सी!! हा हा हा!!...' गावातून आमच्याकडे शिकायला आलेला मामा मोठ्याने ओरडला नि मांडीवर थाप देत जोरदार हसला. मला आजोबांच्या गोष्टीतला दुर्योधन आठवला.
`ए, म्हणजे काय?' भावंडांनी उत्सुुकतेनं त्याला गराडा घातला.
`ए, म्हणजे बसा. जा तिकडे. काय हे? तुलाही समजत नाही? चल जा सगळे. पाळी सुरू झालीय तिची. झोपू द्या तिला.'
आई सगळयांना रागावली. सगळे फिदी-फिदी करीत तिथेच बसले. मी दु:खातिरेकाने कान मिटून घेतले. आता काही ऐकायला येणारही नाही! मला देवानं स्त्री का केलं? का ही सगळी विटंबना?
माझा चटईवर मांडलेला खेळ तसाच राहिला टेबलाखाली. सायंकाळी आईनं दिलेला चहा पिऊन, उष्टा कप धुवून कोपऱ्यात पालथा घालताना बघितलं, लहान बहीण अकाली गंभीरपण ओढून घर झाडीत होती. तिनं एकही प्रश्न विचारला नाही आईला. आईनं चटई खेळण्यासकट बाहेर ओढली व सरसकट सगळा खेळ मोडून टोपलीत टाकला व टोपलीही माझ्यासारखीच कोपऱ्यात! तो मोडलेला डाव परत कधीच मांडावासा वाटलं नाही. नाइलाजाने मांडला तेव्हा त्यात रसच वाटला नाही.
तरी माझा अनुभव पुष्कळ बरा असे म्हणण्याची वेळ लहान बहिणीकडे पाहून आली. लहानीची पाळीही अशीच सुरू झाली केव्हातरी. त्यापूर्वी तिनं मला खोदून खोदून बरेचदा विचारलं, तुला नेमकं काय होतं? पण मी संकोचाने सांगूच शकले नाही. मला वाटायचं ही पण इतरांसारखी टिंगल-टवाळी करणार. पण तीही मुलगी आहे. तिच्याही वाट्याला हे सगळं येणार, तिला ठाऊक असायला हवं असं कधी वाटलंच नाही. तिचे भरलेले कपडे बघितल्यानंतर खूप दु:ख झालं. आपण तिला उगाच टाळलं असं वाटे. ती फार केविलवाणं, रडवेलं तोंड करुन तासन्तास एकाच जागी बसून राही. उठली की कपडे मागून भरलेले असत. त्याहीवेळी मी तिला मोकळेपणी सूचना देऊ शकत नसे. माझाच संकोच अद्याप संपायचा होता. तिचा असा चेहरा बघून खूप कीव यायची.
त्यानंतर लवकरच आमच्यापेक्षा वर्षभरानं मोठी चुलत बहीण आमच्याकडे शिकायला आली. ती जरा सरावली होती. बिनधास्त वावरायची. सहजपणे दूर दूर राहायची. `ए, विटाळा-चंडाळाचे हात इकडे तिकडे लावू नको गं.' हे ऐकताना आम्हांला जसं चंडाळ हा शब्द चांडाळासारखा छळायचा. तसा तिला छळत नसावा. तिला त्यात वावगं काहीच वाटत नसे. तिच्या वागण्याने आम्हांला धीर आला व आम्हां शोषितांचा एक संघ बनला. मग आमच्या घरी आळीपाळीने कोणी ना कोणी कायम बसलेलं असे व उरलेल्या तिची सेवा करीत. कारण त्यांच्यावरही ती पाळी यायचीच असे. आता त्या स्थितीला पाळी का म्हणतात ते कळलं.
मला आम्ही साऱ्याजणी शापित यक्षिणी वाटत असू. आपापल्या वाट्याचा शाप भोगून झाला की सुटका होणार होती. कुणाची अगोदर, कुणाची नंतर.. एरवी आम्ही भिरभिर धावणाऱ्या, झाडावर चढणाऱ्या, भिंतींवर चढून छतावर उड्या मारणाऱ्या. पण त्या दिवसात बांधल्या जात असू. दु:ख फक्त बांधल्या गेल्याचंच नसे तर आपले तीन दिवस खराब झाल्याचं असे. कारण शरीर फार गळून जाई. कुणीतरी सगळी शक्ती काढून घेतल्यासारखं, शरीर पिळून ठेवल्यासारखं होई. मनही उभारी घेत नसे. खूप नाराज, उदास वाटे.
आम्ही नॅपकिन्स बऱ्याच नंतर वापरायला लागलो. तोपर्यंत वापरले जाणारे कपडे सोवळयात दिलेल्या बादलीभर पाण्यात नीट धुता येत नसत. ते वाळतही कुठेतरी पुरुषमंडळींच्या नजरेला पडणार नाहीत अशा ठिकाणी अडचणीच्या कुठल्यातरी कोपऱ्यात किंवा अंधारात धुळभरल्या तारेवर, ड्न्मवर घालावे लागत. स्वच्छता, हायजीन या गोष्टी कॉलेजात गेल्यावर कळू लागल्या. तेवढी ऐपतही आली.
चौथ्या दिवशी न्हायलं की मात्र नवजीवन मिळाल्यासारखं वाटे. शिवाय घरात सगळीकडे हात लावायला मिळाल्याचा आनंद काही औरच असे. पुढे पुढे शरीर सरावलं या बदलांना. आता शरीरात होणाऱ्या नवनव्या बदलांचं अधिक आकर्षण वाटू लागलं होतं.
मुलीशी बोलण्यापूर्वी कितीतरी रात्री जागून काढल्या. वाटलं नाही सांगू शकणार. सांगणं इतकं कठीण असतं. माझ्यासाठी इतकं कठीण? मग माझ्या आईनं त्या वेळच्या परिस्थितीत काही सांगितलं नाही याचा विषाद आपोआप मावळला. तिला सांगताना माझाच आवाज कापतोय की काय असं वाटू लागलं.
तिनं आश्चर्यानं डोळे मोठे करीत `अं...' करीत सगळं ऐकून घेतलं. चेहऱ्यावरचे भाव भराभर बदलत होते. डोळे राहून-राहून मोठे होत होते. ती खूप घाबरतेय का? तिचं भाबडं विश्व उद्ध्वस्त होतंय का या आशंकेनं मी ग्रस्त झाले.
तिने शांतपणे सगळं ऐकून घेतलं. मग घाबऱ्याघुबऱ्या आवाजात प्रश्न विचारले. मी स्वत:ला सहज ठेवण्याचा प्रयत्न करीत जमेल तशी उत्तरं दिली. शेवटी ती इतकंच बोलून उठून गेली.
`आमच्या वर्गातल्या अर्पितानं आम्हांला अगोदरच सांगितलं होतं. तिला तसं होतं म्हणून. पण आम्हांला खरं वाटलं नव्हतं. आम्हांला वाटायचं ती खोटं बोलते.'
त्यानंतर तिनं कधीही काही विचारलं नाही. शाळेत निघाल्यावर `सगळया गोष्टी घेतल्यात ना?' असं विचारल्यावर म्हणते,`हो सगळया घेतल्यात.' मग हसून हळू आवाजात फुसफुसते. `नॅपकिनसुद्धा!'