जर्मनीतही स्त्रीचा प्रतिष्ठेसाठी बळी

एकोणीसशे साठच्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि सत्तरच्या दशकाच्या सुरुवातीला जर्मनीत खूप मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम येऊ लागले. बव्हंशी तुर्कस्तानातून. खरं म्हणजे त्यांना मुद्दाम आमंत्रित करण्यात आलं होतं. कारण युद्धोत्तर जर्मनीची आर्थिक पुनर्रचना आश्चर्यकारक वेगाने होत होती; कामाला हात कमी पडू लागले होते आणि हातात पैसा खुळखुळणाऱ्या जर्मनांना प्रतिष्ठा नसलेली कमी दर्जाची कामं करावीशी वाटत नव्हती. त्यासाठी हे गरीब देशातले कामगार सोयीचे होते. हे कामगार दोन-चार वर्षं राहतील, छान पैसा मिळवतील आणि खुषीने आपल्या देशात परत जातील असं वाटलं होतं. पण ते परत गेले नाहीत. इतकंच नव्हे तर त्यांनी आपापल्या सग्यासोयऱ्यांना बोलावून घेतलं आणि आपापल्या वस्त्या करून आपल्या पद्धतीने जर्मनीत स्थायिक झाले. काही वर्षांनी तिकडून विद्यार्थी आणि निर्वासित येऊ लागले. परक्या नागरिकांना आश्रय देण्यासंबंधीचा जर्मन कायदा तेव्हा खूप उदार होता. त्याला नाझींच्या काळातल्या राजकीय छळाची पार्श्वभूमी होती. जगातल्या कुठल्याही देशातल्या राजकीय छळ झालेल्या नागरिकाला जर्मनीत आश्रय मिळावा अशी व्यवस्था होती. पण या कायद्याचा लोकांनी दुरुपयोग केला आणि जर्मन समाजाचं मूळ स्वरूपच पूर्ण बदलण्याची भीती वाटू लागल्याने आता हा कायदा पूर्वीइतका उदार राहिला नाही. बहुसांस्कृतिकता हे आधुनिकोत्तर जगातलं एक सकारात्मक मूल्य म्हणून जर्मनीतसुद्धा मान्य आहे. पण वेगवेगळया संस्कृतींनी एकमेकींशी जमवून घेण्यातले संघर्ष सहज टाळण्याजोगे नसतात. विशेषत: घेटोप्रमाणे आपलं वेगळं जग उभारून राहाण्याच्या इच्छेमुळे मुस्लिमांच्या समरसतेचा प्रश्न अधूनमधून उग्र बनतो. विशेषत: स्वसंस्कृतीचा आधार मागे नसल्याच्या भावनेने हे पहिल्या आणि त्यानंतरच्या पिढीतले मुस्लिम लोक कट्टर परंपरावादी बनले.

पण त्यांच्या मुलींच्या मनात मात्र वेगळं काही होतं. जर्मन स्त्रियांचं स्वातंत्र्य बघून त्यांना आपल्या संस्कृतीतील स्त्रीच्या गळचेपीबद्दल प्रश्न पडायला लागले. जर्मन स्त्री-पुरुष स्वत:च्या लग्नाचा निर्णय स्वत:च घेतात आणि हा निर्णय एकमेकांविषयी प्रेम एवढ्याच आधारावर घेतला जातो. मुलांनी असा निर्णय घ्यावा हीच आईवडिलांची अपेक्षा असते आणि मुलांचा जो काही निर्णय असेल त्याला आई-वडील पाठिंबा देतात. तुर्की कामगारांच्या तरुण मुलींनाही असंच करावंसं वाटू लागलं. परंतु मुस्लीम आई-वडिलांना मात्र मुलगी कुटुंबाची अब्रू घालवते आहे असं वाटतं; कारण त्यांनी बरेचदा कुटुंबाअंतर्गत तिच्या एखाद्या आते-मामे-मावस भावाशी तिच्या लहानपणीच तिचं लग्न ठरवून टाकलेलं असतं. तो जर्मनीतच असतो असंही नाही. त्यामुळे मुलीला अचानक जर्मनीसारख्या प्रगत जगातून मागासल्या जगात जाऊन मनाविरुद्ध संसार करायची वेळ येते. या कारणांमुळे मुलीने ऐकलं नाही तर घरातल्या तरुण मुलग्यावर तिला कुटुंबाच्या `सन्मानासाठी मृत्यू' देण्याची जबाबदारी सोपवली जाते.

मॉर्सल या अफगाण मुलीचा २००८च्या मे महिन्यात याच कारणाने खून झाला. जर्मनी या लोकशाही देशात एका तरुण मुलीचा या कारणाने कसा काय मृत्यू होऊ शकतो?
सोळा वर्षांची मॉर्सल ही एक हुशार विद्यार्थिनी होती. तिचा तेवीस वर्षांचा भाऊ अहमद याने तिला हांबुर्गच्या भुयारी रेल्वे स्टेशनवर बोलावून घेतलं. मॉर्सलने घराबाहेर पडून दुसरीकडे आसरा घेतला होता; पण कुटुंबाला पूर्ण तोडून टाकलं नव्हतं. तसं करणं तिला जमत नव्हतं. मॉर्सलच्या खुनाचं समर्थन करताना अहमद म्हणाला की, पाश्चिमात्य मुलींसारखी राहणी स्वीकारून मॉर्सलने आपल्या स्वातंत्र्याच्या मर्यादा खूपच ताणल्या होत्या. मॉर्सल जीन्स आणि रंगीबेरंगी टी शर्ट्स घालू लागली होती. जर्मनीतलं हवामान, वातावरण आणि कार्यशैली या सगळयासाठी ते योग्य होतं. पण मॉर्सलच्या कुटुंबाला मात्र ही जर्मन संस्कृतीशी अनावश्यक तडजोड वाटत होती. त्या कृत्यासाठी तिला शिक्षा होणं त्यांना आवश्यक वाटत होतं. म्हणून अहमदने तिची हत्या केली.
साऱ्या जर्मन देशाला दुसऱ्या संस्कृतीचा हा आविष्कार बघून तीव्र धक्का बसला. जज वोल्फगांग बाकेन म्हणाले की ही पराकोटीची असहिष्णुता आहे. अहमदला जन्मठेपेची शिक्षा झाली.

हातुन सुरुक्यू हे अजून एक उदाहरण. तिला फक्त स्वत:च्या विचाराने आपलं आयुष्य जगायचं होतं. पाश्चात्त्य राहणी स्वीकारल्याबद्दल तिचा धाकटा भाऊ अय्हन याने ७ फेब्रु. २००५ या दिवशी तिचा खून केला. तिला पाच वर्षांचा मुलगा होता. तिच्या सोळाव्या वर्षी ज्या एका तुर्की भावाशी तिचं लग्न लावून देण्यात आलं होतं, त्याच्यापासून तिने घटस्फोट घेतला होता. तिला डोक्याला सतत हिजाब बांधणं अमान्य होतं. तिने इलेएटि्निशउायनचं शिक्षण घेतलं होतं आणि एका जर्मन पुरुषाशी तिची मैत्री होऊ लागली होती. तिच्या तुर्की कुटुंबासाठी हे सगळं कल्पनेपलीकडे लाजिरवाणं होतं.

खुनाच्या कामासाठी सगळयात लहान भावाची निवड होते. कारण अल्पवयीन म्हणून जर्मन कायद्याप्रमाणे होणारी शिक्षा सौम्य असते. म्हणजे आपल्या नव्या देशाचा कायदा काय आहे त्याची मुस्लिमांना बरोबर माहिती असते. ते त्याचा मान ठेवत नाहीत, पण फायदा मात्र उपटतात. अय्हन सुरुक्यूला फक्त नऊ वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली. सज्ञान असता तर त्याला जन्मठेप झाली असती. या खुन्यांना मुस्लिम समाजात `हिरो'चा दर्जा मिळतो. अय्हनच्या मित्रांनी त्याला पाठिंबा देऊन त्याचं अभिनंदन केलं. त्यांच्या मते आपलं आयुष्य गमावण्याला हातुनच जबाबदार होती. एक मित्र तर म्हणाला- जर्मनांसारखं जगू पाहणारी ती एक वेश्या होती. जे झालं तीच तिची लायकी होती. आपल्या वर्गातले मुस्लिम वर्गमित्र आपल्याकडे वेश्या म्हणून बघतात याचा जर्मन विद्यार्थिनींना खोलवर धक्का बसला.

युनोच्या एका पाहणीनुसार दरवर्षी अंदाजे ५००० स्त्रिया प्रतिष्ठेसाठी मारल्या जातात. खरा आकडा यापेक्षा बराच जास्त असावा. १९६६ ते २००५ या काळात एकट्या जर्मनीत ५५ स्त्रियांचे असे बळी गेले. यात पोलिसांची अडचण अशी आहे की या खुनाच्या प्रकारची वेगळी नोंद करायची तर त्यासाठी सुस्पष्ट व्याख्या उपलब्ध नाही. त्यामुळे कुटुंबाची प्रतिष्ठा या कारणासाठी होत असलेले शारीरिक अत्याचार कारणाची नोंद न होताच दाखल होतात. या गुन्ह्याची वेगळी नोंद घेण्याची तरतूद जर्मन कायद्यात नाही तर निवाडा कसा व्हावा? मुस्लिमांची प्रतिष्ठा-सन्मान याची व्याख्या तरी काय या प्रश्नाने जर्मन वकील गोंधळून जातात. जर्मनांच्या दृष्टीने सन्मान ही वैयक्तिक बाब असते. त्यात प्रत्येक व्यक्तीचा आदर आणि तिची प्रतिष्ठा अनुस्यूत असते. एक चांगलं माणूस असणं ही व्यक्तीसाठी सन्मानाची बाब असते. ``स्त्रीला स्वत:ची लैंगिकता दडपून टाकण्याची सक्ती या एकाच गोष्टीच्या पायावर मुस्लिमांचा सन्मान अवलंबून असतो; तर या प्रकारचा सन्मान आणि त्यासाठी खून या गोष्टींना पाश्चात्त्य संकल्पनेत अजिबात स्थान नाही.'' असं सैरन आटेस ही मूळ तुर्की असलेली जर्मन वकील म्हणते. कुटुंबाच्या सन्मानाची मुस्लिम व्याख्या व्यक्तीच्या माणूसपणाचा अपमान करते. अशी व्याख्या करणारे लोक खरोखर भलत्याच काळात जगताहेत. घटनाधिष्ठित राज्यव्यवस्थेचे नियम मोडताहेत आणि मानवाधिकाराची पायमल्ली करताहेत. पण हे पुरुषसुद्धा `बळीच' आहेत- विचारसरणीचे बळी. याचाही विचार व्हावा असं आटेस म्हणते. पुरुष हे व्यवस्थेचा एक भाग आहेत आणि कोणीच जन्मजात खुनी नसतं. निव्वळ संध्याकाळी घराबाहेर पडली म्हणजे तुमची मुलगी वेश्या होत नाही हे या कुटुंबांना समजावून सांगायला हवं. तुमच्या मुलीने काहीही केलं तरी म्हणजे मादक द्रव्यं घेतली किंवा तिला एखादा मित्र असला किंवा अगदी एखाद्या गुन्ह्यात तिचा सहभाग असला -तरी तिला जिवानिशी मारून टाकण्याचा अधिकार कायद्याखेरीज कोणालाही नाही हे त्यांना समजवायला हवं. जर्मन राज्यव्यवस्था या विषयात इतकी सहनशील का? आधुनिक लोकशाही जर्मनीत या गोष्टी घडाव्यात ही जर्मनांना शरमेची गोष्ट वाटते.जर्मनीतला एकूण उदारमतवाद आणि दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या काळात अन्य संस्कृतीचं परीक्षण करण्याबाबत आलेला अतिसावधपणा यामुळे मुस्लिमांना जर्मनीत येऊन स्थायिक होताना आपल्या रूढी पाळण्याबाबत जरा जास्तच मोकळेपणा वाटला असावा. दोन संस्कृतींमध्ये असा अटकाव निर्माण होईल याची त्यावेळी कोणालाही शंका आली नाही. कुठल्याही पक्षाचं सरकार असलं तरी मुस्लिमांच्या रूढीपालनाबाबतच्या कट्टरपणाला पायबंद घालण्याचा प्रयत्न झाला नाही. जणू ``चार दिवसांचे पाहुणे आहेत कशाला त्यांच्या खाजगी बाबीत लक्ष घालून अप्रिय व्हा.'' असंच ती सरकारं म्हणत होती. शिवाय हिटलरच्या काळातील सहा लाख ज्यूंच्या वंशसंहाराचा डाग इतिहासावर असल्यामुळे अन्य संस्कृतींचा खुला आणि निखळ लेखाजोखाही घेण्याचं धाडस आता फारसं उरलेलं नाही.

पण धर्मात ढवळाढवळ आणि स्त्रीवर जुलूम यात फरक करता यायला हवा. या बाबतीतला दोषारोप जेवढा मुस्लिम आईवडिलांवर करता येईल तेवढाच जर्मन समाजावरही येईल. स्त्रियांवरचे अत्याचार आणि लिंगाधिष्ठित भेदभाव नको एवढे सहन केले गेले. या मृत्यू पावलेल्या स्त्रिया जर्मन नागरिक आहेत. २२ मे २००८च्या, `श्वीगेल' या प्रतिष्ठित नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या मुलाखतीत सैरन आटेस म्हणते : पश्चिमी समाजातीलच एक या नात्याने समानता मिळवायला या स्त्रियांना मुस्लिम धर्म विरोध करत असला तरी ती बाब गैरलागू आहे.''

जर्मन देशाने सुरुवातीपासूनच अशी खंबीर भूमिका घ्यायला पाहिजे होती की एखादी व्यक्ती धर्माने िख्र्चाश्न नसली तरी तिने जर्मन कायदा पाळायलाच हवा. जर्मन घटनेचा पहिलाच परिच्छेद सांगतो की माणसाच्या सन्मानावर घाला येऊ शकत नाही. मानवी सन्मानाचा आदर आणि रक्षण करणे हे सार्वजनिक संस्थांचं कर्तव्य आहे. माणसाचे मानवी हक्क कधीही हिरावून घेता येत नाहीत.

घटनेचं आर्टिकल क्र.२ म्हणतं की इतरांच्या हक्काला धक्का न लावता घटनेचा भंग न करता आणि नैतिक तत्त्वसारणीला धक्का न देता प्रत्येकाला आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा मुक्त आविष्कार करण्याचा हक्क आहे.
आर्टिकल क्र.३ हे कायद्यासमोर सर्वजण समान असण्याची ग्वाही देऊन स्त्री आणि पुरुषाला समान अधिकार आहेत असं म्हणतं. लिंग, घराणं, वंश, भाषा, धर्म मूलस्थान आणि राजकीय विचारसरणी यांच्या आधारे कुठलाही भेदभाव करता येणार नाही.
आर्टिकल क्र.४ जाहीर करतं की श्रद्धा, विश्वास, तत्त्वज्ञान, सद्बुद्धी इ.विषयी स्वातंत्र्याचा उच्छेद होऊ शकत नाही. इतरांच्या श्रद्धांमध्ये विघ्न न आणता आपला धर्म पाळता येईल.
जर्मनीच्या राज्यघटनेतील या गोष्टी पाहिल्यावर एक गोष्ट सहज सिद्ध होते की स्त्रीचा छळ आणि तिची गळचेपी हा संस्कृतीचा भाग आहे असं म्हणणारी माणसं जर्मनीत राहायला योग्य नाहीत. त्यांची संस्कृती या कायद्याशी सुसंगत नाही.

जर्मन कायद्यानुसार सार्वजनिक वर्तन असणारे, जर्मन समाजाशी एकरूप झालेले अनेक मुस्लिम आहेत. जर्मनीतल्या कित्येक मुस्लिमांसाठी `परके' `बाहेरचे' वगैरे शब्द वापरता येत नाहीत. बाहेरून आलेल्याच्या दुसऱ्या-तिसऱ्या पिढ्या इथे जन्मून इथेच मोठ्या झाल्या आहेत. त्यांना या देशाचं नागरिकत्वही मिळालेलं आहे. त्यामुळे त्यांच्यातलं तथाकथित `ऑनर किलिंग' ही जर्मनांमधे घडत असलेली गोष्ट आहे. बळी पडलेल्या मुली जर्मन नागरिक होत्या. जर्मन राज्याने त्यांना संरक्षण पुरवायला हवं होतं. हे म्हणणं सोपं आहे, परंतु पार पाडायला महाकठीण; कारण त्या आत्यंतिक कट्टर धर्मश्रद्धाळू जगात काय चाललंय हे सहज दिसत नाही. घरात डांबलेल्या स्त्रीचा बाहेरच्या जगाशी संपर्क फक्त टीव्हीच्या माध्यमातून. त्यांच्या टीव्हीवर फक्त तुर्की आणि अरब वाहिन्या दिसतात. या घरांमध्ये मुलींना `गुलामांपेक्षा किंचित बरी वागणूक मिळते असं `श्वीगेल' म्हणतं. मुली घराबाहेर पडून स्त्री-संघटनांच्या आसऱ्याच्या संरक्षणात असल्या तरी काही दिवसांत पुन्हा आपल्या आई-वडिलांच्या कुटुंबाशी जोडून घ्यायला बघतात. त्यांना कुटुंबाकडून प्रेम मिळण्याची चिवट आशा असते. कुटुंबाबद्दल अतिशय मोठा मूल्यभाव मनी जपत वाढलेल्या या मुलींना कुटुंब आणि पाश्चात्त्य जीवनशैली यांची सांगड घालणं हे एक फार कठीण आव्हान होऊन राहातं. आणि या मुलींना संरक्षण पुरवणं हे राज्यसंस्थेलाही मोठंच आव्हान असतं. जानेवारी २००८ मधल्या एका मुलाखतीत सैरन आटेसने ती स्वत:च सध्या लपून बसली आहे आणि मुस्लिम मुलींच्या केसेस ती उघडपणे घेऊ शकणार नाही असं सांगितलं. ``वकील म्हणून व्यावसायिक आयुष्यातून मला काही काळ बाजूला व्हावं लागणार आहे. कारण माझ्या मुलींचंही आयुष्य धोक्यात आलं आहे. माझी अशील आधारगृहात आहे, पण गुन्हेगार मोकळा आहे.''

सैरनसारख्या धाडसी स्त्रीला जर्मन सरकार संपूर्ण संरक्षण पुरवू शकत नाही ही दुर्दैवाची गोष्ट आहे.
मुस्लिम लोक जर्मन समाजाशी एकरूप व्हावीत यासाठी सर्व रंगाच्या राजकारण्यांनी सूचना केल्या आहेत. जर्मन भाषा शिकणं आणि जर्मनीची सामाजिक व सांस्कृतिक मूल्य आत्मसात करणं मुस्लिमांसाठी अनिवार्य करून हे होतंय की नाही हे पाहण्यासाठी त्यांच्या वरचेवर चाचण्या घ्याव्यात.
त्यांना शाळेतच जर्मन संस्कृतीची आणि युरोपीय मूल्यव्यवस्थेची ओळख होईल अशी व्यवस्था करावी, त्यांच्या पुराणमतवादी नातेवाइकांच्या माध्यमातून नको. त्याचप्रमाणे जर्मन मुलांनाही शाळेत मुस्लिम संस्कृतीचा नीट परिचय व्हावा म्हणजे केवळ मुस्लिम अतिरेकी जहाल मतवाद्यांच्या गुन्हेगारी कृत्यांमधून होणारा एकांगी परिचय टळेल.

मुस्लिमांची जर्मनीशी एकरूपता साधण्यातील गेल्या तीन-चार दशकांमधील त्रुटींचा सारा ताण तरुण मुस्लिम स्त्रियांना भोगावा लागला आहे. त्यामुळे प्रथम त्यांच्या समानतेच्या हक्काच्या कामाला प्राधान्य मिळावं असं मला व्यक्तिश: वाटतं. त्यानंतर लक्ष दिलं पाहिजे ते ज्याची संख्या सतत वाढतेच आहे त्या मशिदींकडे आणि मदरशांकडे. यासाठी पैसा कुठून येतो? पैसा पुरवणारे काय शिकवावं याबद्दलच्या अटी घालतच असणार. लोकशाहीविरोधी चळवळींना पैसा पुरवल्याबद्दल त्यांना शिक्षा व्हायला हवी.

जर्मन समाजाशी आणि मूल्यव्यवस्थेशी एकरूप झालेल्या मुस्लिमांची पुरेशी उदाहरणं आहेत. त्यांनी पुढे येऊन धर्म आणि देशाचा कायदा याची सांगड कशी घालावी ते पटवून दिलं पाहिजे. सैरन आटेसशिवाय ग्रीन पक्षाचा नेता सेम ओझ्दमीर किंवा फातिह अकिन हा पुरस्कार मिळवलेला चित्रपट दिग्दर्शक ही अशी यशस्वी एकरूपतेची उदाहरणं आहेत.

मुस्लिम आणि जर्मन संस्कृतींमध्ये खूप खोल दरी आहे. ती भरून काढणं सोपं नाही असं फातिह अकिन म्हणतो.
मी म्हणते, होय, खूप खोल दरी आहे. पण त्यावर उपायसुद्धा आहे. आपापले पूर्वग्रह बाजूला ठेवून, सगळयांना एकाच मापाने तोलणारी `मुस्लिम म्हणजे असेच आणि जर्मन म्हणजे तसेच' अशा प्रकारची विभागणी करणारी विधानं टाळणं हा तो उपाय. दोन्ही संस्कृतींमध्ये समान अशी एकही गोष्ट कदाचित सापडणार नाही. पण आपण सगळे प्रथम माणसं आहोत आणि माणूस म्हणून सर्वांना तेच अधिकार आहेत हे लक्षात ठेवून आणि हृदयात न्यायाची चाड जागी ठेवून जगू या. त्यामुळे जर्मन नागरिक स्त्रियांचे प्रतिष्ठेचे बळी जाणं इतिहासजमा होईल