`चित्रंगी'च्या साहित्यिक चळवळीतला जन्म, ऊर्जा आणि आकार देणाऱ्या आणि येथे जमलेल्या एकूण एक स्त्री आणि पुरुष लेखक, वाचकांना आदरपूर्वक प्रणाम करून स्त्री-साहित्यावर, त्यातही कोंकणी स्त्री साहित्यावरचं माझं निरीक्षण आपल्यासमोर मांडू इच्छितो.
सुंदर, लाल रंगाच्या फुलांची वेल म्हणजे चित्रंगी हे मला कळलं. नावातसुद्धा सौंदर्य असलेली ही साहित्य चळवळ सुमारे पंचवीस वर्षांपासून गोव्याच्या सांस्कृतिक पर्यावरणाशी एकरूप झालेली आहे. मध्यंतरी ती किंचित मंदावल्यासारखी झाली होती. तिला परत एकदा नवी ऊर्जा देणे ही इथे जमलेल्या स्त्री-सख्यांची आंतरिक इच्छा असल्याचंही मला सांगितलं गेलं.
चित्रंगीच्या फुलांइतकी सुंदर साहित्यिक चळवळ जर पुन्हा जोमाने सुरू होत असेल तर त्याचा आनंद तुमच्या इतका मलासुद्धा आहे. या चळवळीसाठी आवश्यक ती मदत, योगदान देण्याचं मी तुम्हांला शब्द देतो.
`चित्रंगी'चे काही वार्षिकांक मला हेमाबाय आणि नूतनबायने आवर्जून पाठवले आणि ते चाळून बघताना `चित्रंगी'चा एकूण साहित्यिक आणि सामाजिक वावर कळून आला. खूप छान वाटलं. अभिमानसुद्धा वाटला. गोव्यातल्या साहित्यिक मैदानावर स्त्री इतकी जागरूक आणि संवेदनशीलपणे लिहिते, बोलते, काम करते हे प्रत्यक्ष वाचताना, प्रशांतीकडून ऐकून घेताना मला, खरं सांगायचं म्हणजे, आपणसुद्धा अशा चळवळीचा भाग असायला हवं होतं असं मला वाटलं.
चित्रंगीच्या वार्षिकांकामध्ये मला आज यशस्वी लेखिकांची नावं दिसली. त्यांच्या कथा, कविता, लेख, सगळंच अस्सलता आणि संवेदनशीलतेचा स्पर्श झालेलं वाटलं. हेमाबायच्या उत्तम संपादकत्वाखाली चित्रंगीला समृद्ध करणाऱ्या सगळया स्त्री लेखिका, कवयित्री यांची नावं घेतली तर यादी फार मोठी होईल, पण या सगळयाजणी किती मन:पूर्वक लिखाण करत होत्या हे चित्रंगीचे अंक वाचताना आढळून आलं. या सगळया लेखिकांना मी ओळखतो याचा मला आनंद आणि अभिमानसुद्धा वाटतो.
या सगळयाजणींनी मला त्यांचा इष्टमित्र समजून या ठिकाणी बोलावलं याबद्दल मनातून मी त्या सगळयांचे आभार मानतो. चित्रंगीसारखे प्रयोग जेव्हा सुरू होतात तेव्हा त्यांची अंतर्गत ऊर्जा भरपूर असते, कालांतराने ती मंदावते आणि शेवटी थंडावते. हा जीवनाचा नियम साहित्यिक चळवळीलासुद्धा लावता येईल.
मला हे सारे अंक वाचताना जाणवलं की कोकणीमध्ये इतकं भरघोस साहित्य, पारदर्शक शैलीमध्ये छापलं जात होतं. कोकणी साहित्यातल्या ज्येष्ठ कवयित्री, लेखिका विजयाबाय सरमळकर त्यामध्ये लिहीत होत्या. त्यांच्या लेखणीची जादू मी बघितली. विजयाबाय सरमळकरांचा बालविवाहाची थीम असलेला आणि पुढे स्वत:च्या संसाराचं मुग्ध चित्र रेखाटणारा तो लेख वाचून चित्रंगीला खूप चांगल्या प्रतिभेचा वारसा मिळाला होता हे कळून गेलं.
चित्रंगीचा हा वारसा कालांतराने फिकट होत गेल्याचंही मला दिसून आलं. म्हणजे पूर्वी दीडशे-दोनशे पानांचे अंक पुढे शंभर, एेंशी, साठ पानांचे होत गेले. चित्रंगीची बहरलेली वेल पुढे अशक्त होत गेल्याचं दिसून आलं. हे निरीक्षण पानांच्या संख्येबाबत आहे. चित्रंगीतल्या साहित्याचा दर्जा टिकून आहे.
आज चित्रंगी महोत्सव आहे. या निमित्ताने परत एकदा आमचा तो साहित्य वारसा सुदृढ करण्याचा संकल्प करू या. पण त्या पूर्वी या वारश्याची बदलत्या काळाला अनुसरून रचना करून बघूया. आज तरी हा प्रयत्न शक्यतांनी भारित असाच असेल.

स्त्री साहित्याचा, स्त्री जीवनाचा, तिच्या स्पंदनांचा आरसा म्हणजे चित्रंगी. आज जगामध्ये जिथे जिथे स्त्री लिहितेय तिथे तिथे तिच्या स्पंदनशील, सृजनशील मनाचे पडसाद तिच्या साहित्यात अगदी अभावितपणे पडलेले दिसून येतात. स्त्रीची ही क्रिएटिव्हिटी, हे सौंदर्यभान, हा तिचा स्वयंभू सौंदर्यवाद किंवा तिने स्वत:चं रचलेलएस्थेटिक्स'. या सौंदर्यशास्त्राची पार्श्वभूमी स्त्रीच्या वाट्याला आलेल्या विशिष्ट परिस्थितीने निर्माण केलेली आहे.
असं सौंदर्यशास्त्रीय निरीक्षण आपल्याला पुरुष लेखकांबद्दल करता येणार नाही असं मला लेखक म्हणून वाटतं. प्रिय लेखिकांनो, मी जेव्हा लिहितो तेव्हा मी पुरुष नसतो. मी फक्त लिहिणारा एक जिता जागता माणूस असतो.माणूस, पुरुष नाही. स्त्री मात्र लिहिण्यापूर्वी, लिहिताना आणि लिहिणं झाल्यानंतरसुद्धा स्त्रीच असते, राहाते. म्हणजेच स्त्री असणं हे पुरुष असण्यापेक्षा अधिक सेल्फ कॉन्शस असं काहीतरी प्रकरण असावं. हा माझा अंदाज असून कुठलीही साहित्यिक बिहित्यिक थेअरी नाही. ती तुम्ही खोडून काढू शकता.
स्त्री असणं म्हणजे सुंदर असणं, संवेदनशील असणं, सहनशील असणं इत्यादी एक ना हजार अपेक्षा स्त्री पूर्ण करत करतच जगत असते. असं जगताना तो मानसिक थकवा येतो याची तुमच्यापैकी बहुतेकांना कल्पना आहे. स्त्री आणि पुरुषाच्या मन:स्थितीत हा जमीन अस्मानाचा फरक मला जाणवतो. पुरुष बेदरकार, बेदखल, आत्मसंतुष्ट तर स्त्री आत्मसंशयाने पीडित, सतत आपलं काळीज आणि हृदय माहेरी, म्हणजे कुळागारात लपवून आलेली, साशंक, सिन्सिअर म्हणजे प्रामाणिक आणि सेल्फ कॉन्शस अशी. स्त्री-पुरुषांमधला हा भेद देवदत्त नसून सामाजिक आहे.
पुरुषसत्ताक संस्कृती विरुद्ध मातृसत्ताक समाज इत्यादी इत्यादी संकल्पना घासून घासून गुळगुळीत झालेल्या आहेत. सत्य हेच आहे की ज्या समाजात स्त्री जन्मते, वाढते, फळते, फुलते, लिहिते, रडते, हसते, दु:खी होते आणि निराशसुद्धा, त्या समाजाने स्त्रीला पुरतं सेल्फ कॉन्शस करून टाकलेलं आहे. अशा समाजाला चॅलेन्ज करता करता, त्याला द्वंद्वयुद्धाचं आव्हान देताना, त्याच्याशी वादावादी करता करता स्त्रीची अर्धीअधिक उर्जा संपून जाते.
हे घराबाहेरचं चित्र. त्याशिवाय स्त्रीला घरातल्या छोट्यामोठ्या लढायांचं नेतृत्व करावं लागतं. मला वाटतं, स्त्रीला किमान आठ हात देवाने द्यायला हवे होते. तिच्यावरची संसाराची जबाबदारी लक्षात घेतली तर ते आठ हातसुद्धा कमीच पडले असते. खरोखरच स्त्री अष्टभुजा असायला हवी होती! वास्तव तसं नाही.
स्त्रीचं भावविश्व, तिचं जीवन, तिची समज, जगाबद्दलची, स्वत:बद्दलची आणि एकूणच विश्वाबद्दलची हे सारं तिच्या विशिष्ट परिस्थितीचा प्रत्यक्ष आणि तार्किक परिणाम आहे.
`मालअॅडजस्टमेंट' म्हणजे भोवतालच्या परिस्थितीशी जुळवून न घेणं. किंवा या परिस्थितीशी तादात्म्य न पावणं. मानसशास्त्रात मालअॅडजस्टमेंटची संकल्पना मध्यवर्ती मानली जाते. ही अवस्था स्त्रीच्या पाचवीला पुजलेली आहे. माझं माझ्या पर्यावरणाशी संवादी नातं नसणं हे संतोषजनक नाही. स्त्री ज्या घरात वाढते, हसते, खेळते, भांडते, रडते, त्या घरातून तिला उचलून एकदम परक्या घरात ठेवलं जातं. ही उचलबांगडी भीषण आहे. निर्ममसुद्धा आहे. हे म्हणजे मुक्त पाखराला पिंजऱ्यात कोंडण्यासारखं अकल्पक वाटतं, अन्यायकारकसुद्धा वाटतं. सून म्हणून स्त्रीला जो पहिलाच दहा हजार वोल्टचा झटका बसतो त्याची कल्पना फक्त एक स्त्रीच करू शकते. पुरुष या मालअॅडजस्टमेंटची कल्पना नाही करू शकत. फार तर त्याची थेअरी तो मांडू शकतो.
स्त्रीचं एकूण व्यक्तिमत्त्व, तिचा स्वभाव, तिच्या प्रेरणा आणि तिची दु:खं या मालअॅडजस्टमेंटचे कडूगोड विभ्रम असतात. स्त्री आणि पुरुषाच्या एकत्र मॅराथॉन शर्यतीत धावणाऱ्या पुरुषाला खूप प्रोत्साहन मिळतं, स्त्रीच्या वाट्याला मात्र अवहेलना येते. त्यामुळे ही शर्यत मुळातच अन्याय्य ठरते. स्त्री-पुरुष समानता आणण्यासाठी या शर्यतीचे नियम बदलणं भाग आहे. स्त्रीला लेव्हल प्लेइंर्ग फिल्ड उपलब्ध करून देणं, म्हणजे समान संधीची हमी देणं माणूस म्हणून प्रत्येकाचं कर्तव्य आहे. तसं होत नाही हे वास्तव आहे.
स्त्रीची ही जन्मदत्त परिस्थिती किंवा आवतीकाय. स्त्री साहित्य हे या परिस्थितीचं पिचत साधं, सरळ, भाबडं, तर कधी भावुक, संतप्त आणि व्यामिश्र असं भाष्य असतं. चित्रांगीच्या वार्षिकांकात मला या स्त्रीविशिष्ट परिस्थितीचे चित्रविचित्र ध्वनी आणि प्रतिध्वनी ऐकू आलेत.
स्त्रीची ही परिस्थिती राजकीय किंवा सामाजिक क्रांतीने बदलेल असं वाटत नाही. त्यासाठी सच्ची सांस्कृतिक समज अंगी बाणवावी लागेल. केवळ स्त्रीशीच नव्हे तर स्त्री तत्त्वाशी दोस्ती करावी लागणार आहे. सगळा मानव एक आहे. स्त्री मानव आहे. म्हणून स्त्री-पुरुष एकसमान आहेत असं काहीतरी नवं लॉजिक आपल्यापैकी प्रत्येक संवेदनशील व्यक्तीला अंतर्बाह्य स्वीकारावं लागेल. तोपर्यंत स्त्रीला विशेषाधिकार देणं ही आपल्या सगळयांची नैतिक जबाबदारी असेल.
नव्या काळात स्त्रीच्या परिस्थितीबद्दल बोलताना सामाजिक, राजकीय स्वरूपाची विधानं करण्याचा मोह या ठिकाणी मी टाळतो आणि या बाबतीत लोकप्रिय भूमिकेला वळसा घालून असं म्हणतो की माझं एकविसाव्या शतकातलं, स्त्री संबंधीचं गृहीत हे अधिक सकारात्मक, रचनात्मक आणि आशावादी आहे.
आजची शिक्षित आणि अशिक्षित दोन्ही प्रकारांत मोडणारी स्त्री ही ढोबळमानाने शक्तिमान झाली आहे. एंपॉवरमेंट किंवा सशक्तीकरण ही राजकीय संकल्पना आहे. पण संकल्पनेचे पडसाद व्यक्तिगत स्त्रियांच्या जगण्यात मी माझ्या अवतीभवती बघतोय. स्त्री ही सशक्त आणि पुरुषाकडून काकणभर अधिकच कार्यक्षम आहे. माझा हा दावा अनुभवावर टिकणारा आहे. तो काल्पनिक किंवा मतलबी नाही.
समाजाने तिला आरक्षण द्यावंच, पण त्यापेक्षा जास्त महत्त्वाचं म्हणजे तिला तिच्या मालऍडजस्टमेंटच्या संदर्भात दोस्त म्हणून समजून घ्यावं. मग तिचं साहित्य कळू लागतं. तिच्या वाङ्मयीन प्रेरणा समजू लागतात. तिचं युनिव्हर्स किंवा ब्रह्मांड, त्या ब्रह्मांडाला तोलून धरणारं तिचं कौटुंबिकतेचं गुरुत्वाकर्षण आपल्याला उमगू लागतं.
स्त्री साहित्याचा विशेष म्हणजे त्या विश्वातलं भावुक रंगांचं, लुकलुकणारा `कुळार' म्हणजे माहेर नावाचा दीपस्तंभ. हे माहेर तिला बोलावतं. कायम बोलावतं. म्हणून स्त्री साहित्याला कौटुंबिकतेचा मऊमऊ अस्तर लागल्याचं समीक्षक सांगत असतात.
पुरुषाला तुम्ही त्याच्या घरातून बाहेर उचलून दुसऱ्या घरात ठेवा. मग तो सुद्धा आपल्या माहेराबद्दल भरभरून लिहील. अनेक विस्थापित पुरुष लेखकांचं लिखाण हे त्यांनी गमावलेल्या माहेराचं म्हणजेच मूळ घराचं स्मृतिगीत ठरतं. त्याचं कारण या लेखकांनी गमावलेला त्याचा भावनिक प्रदेशच आहे.
स्त्री तर भावनिक आणि भौतिक, दोन्ही प्रदेश गमावते. म्हणून तिचं लिखाण प्राय: नोस्टॅल्जिक म्हणजे स्मरणरंजनात्मक असतं. स्त्री तिच्या अंगभूत स्वभावाने जन्मभर भातुकलीचा खेळ खेळत असते आणि या खेळातलं बोचणारं वास्तव ती मांडत असते.
साहित्याच्या कुरुक्षेत्रावर स्त्रीचे विभ्रम न्याहाळताना आपण एका सांस्कृतिक अपघाताला न्याहाळत आहोत असं समजलं तरच आपल्याला स्त्रीवर लादलेल्या सामाजिक, सांस्कृतिक निर्बंधाचा बुद्धिनिष्ठ समाचार घेता येईल. त्यांचा विरोध करता येईल. तो करताना स्त्रीचा कड घेता येईल. तिच्या फौजेत स्वत:ला भरती करून घेता येईल. स्त्री-पुरुष मैत्रीचा अर्थपूर्ण पूल मग सगळयांनाच बांधता येईल. पण हे जोपर्यंत होत नाही, तोपर्यंत स्त्रीला तिच्या सामाजिक संदर्भात समजून घेणं आम्हा पुरुषांची नैतिक जबाबदारी ठरते.
या पार्श्वभूमीवर स्त्री साहित्य आणि चित्रंगी चळवळीबद्दल बोलताना आपण आज काही नवे प्रश्न उपस्थित करू या. किंवा जुनेच प्रश्न नव्याने उपस्थित करू या. चित्रंगी बहरात आली तो काळ पौराणिक वाटावा इतकं जास्त आणि इतकं जोराने पुलाखालून पाणी वाहून गेलं आहे. या वाहत्या पाण्याने दहा पंधरा वर्षांपूर्वीची मान्यताप्राप्त सामाजिक मूल्यव्यवस्था धुवून गेली, वाहून गेली, होत्याची नव्हती झाली. या महापुरामुळे समाजाबद्दलचं वीस-बावीस वर्षांपूर्वीचं आपलं आकलन झपाट्याने गैरलागू, हास्यास्पद आणि निरर्थक होत चाललंय. हे तुमच्यापैकी किती जणींना मंजूर आहे? जरा विचार करा. आपण नेमकं किती, कुठे, काय आणि केव्हा बदललो?
माणूस पायांवर उभा राहतो. हे पारंपरिक आहे. पण नव्या काळात तो डोक्यावर उभा आहे. हे सांकिृतिक शीर्षासन समजून घेण्यासाठी आपल्याला चालू काळाच्या धकधकत्या नाडीवर हलकं बोट ठेवावं लागणार आहे. समाजाची नाडी परीक्षा करताना निराशेने मान हलवणं हा एक पर्याय आहे. तर त्या परीक्षेनंतर या समाजाला नेमकं कुठलं औषध द्यायचं, याचा ठाम निर्णय घेणं हा दुसरा पर्याय. मला वाटतं, आज, चित्रंगीच्या वाढदिवसाच्या निमित्ताने आम्ही या दुसऱ्या पर्यायाचा विचार करू या.
`चित्रंगी' ही साहित्यिक भूमिका आहे. त्यामुळे स्त्रीच्या साहित्यिक भूमिकेवर काही प्रश्न या ठिकाणी मी तुमच्या परवानगीने उपस्थित करतो. पहिला प्रश्न, स्त्री का लिहिते? दुसरा प्रश्न, ती काय लिहिते? तिसरा आणि शेवटचा प्रश्न, तिने काय लिहावं?
यापूर्वी आपण स्त्रीच्या अवस्थेचं जे त्रोटक चित्रण करण्याचा प्रयत्न केला त्यातून स्त्री ही स्वत:च्या अस्तित्वाला, स्वत:च्या स्त्रीत्वाला आठवण्यासाठी लिहिते, स्त्रीतत्त्वाला जागवण्यासाठी लिहिते. ते करताना ती मनातली घुसमट व्यक्त करते, न्याय मागते आणि सृजन म्हणजे नवनिर्मिती करते असं म्हणता येईल.
ती काय लिहिते? तर ती तिच्या विशिष्ट नजरेत भरणारं, तिच्या व्ह्यू फाइंर्डरमधून जे बघते तेच ती लिहिते. लिहिण्यासाठी दूरचे प्रवास करणे, जग बघणे, त्याचं आकलन मांडणे असं करणाऱ्या स्त्रिया अपवाद आहेत. नियम हाच की स्त्री आपल्या घराच्या अंगणात उभी राहून, किंवा उघड्या खिडकीतून, किंवा गवाक्षामधून दिसणाऱ्या आभाळाच्या इटुकल्या तुकड्याबद्दल लिहिते. ती मनात लपवून ठेवलेल्या माहेरच्या ओढीतून गीतं रचते. तिचं आणि वेदनेचं नातं सर्वश्रुत असल्याने तिचं लिखाण वेदनेला वाचा फोडणारं असतं.
स्त्रीने काय लिहावं? हा प्रश्न मला वाटतं आजच्या घटकेला सर्वात महत्त्वाचा ठरतोय. आपल्यापैकी प्रत्येकाने उत्तम साहित्य वाचलं असेल हे गृहीत धरून मी असं म्हणेन की आपण जे वाचलं त्यातलं अभिजात तत्त्व, त्यातली मानसिक विश्रांती, त्यातला निखळ आनंद, समाधान, संस्कार, स्मृतिरंजनात्मक कोवळीक, मूल्यव्यवस्था इत्यादी घटक बाजारू अर्थव्यवस्थेने झाकोळून गेले आहेत. स्त्री-सुलभ असं काही शाश्वत मूल्य पुढच्या पन्नास वर्षांत शिल्लक राहील का? हा प्रश्न मला विचारण्याचा मोह होतोय.
स्त्री-सुलभ गुण हे सामाजिक रचनेची तार्किक परिमाणं असतात. त्यांचा उदोउदो आपल्या धर्मसंस्कृतीत, लोकसंस्कृतीत, लोकगीतांमध्ये होतच असतो. या सगळया विश्रब्ध परंपरेला कुरवाळणं, त्याचा साहित्यातून उदोउदो करणं, त्याचा अचिकित्सक उत्सव साजरे करणं ही कोकणी साहित्याची एक वेळेची निकड होती. पण काळ बदलला आहे.
बदललेल्या दिवसांमध्ये या परंपरेचा उत्सव साजरा करताना आपण स्त्रीच्या पारंपरिक चित्रणाला मान्यता देतोय की या चित्रणाच्या नव्या शक्यता निर्माण करतोय हे आज येथे जमलेल्या सगळया स्त्री लेखिकांनी, कवयित्रींनी स्वत:ला निक्षून विचारूनच घ्यावा. हा प्रश्न मोलाचा आहे. शक्यतांनी गच्च भरलेला आहे. नवी दिशा देणाराही आहे.
आपण सारे प्रकाशवेगाने बदलणाऱ्या वेडसर जगात राहत असल्याचा माझा अंदाज आहे. इथे काहीच स्थिर नाही. असूच शकत नाही. आपल्या प्रत्येकाच्या पायाखालची भूमी हादरतेय. वाळू सरकतेय. सांस्कृतिक वादळवारं सुटलंय आणि अभद्र शक्यतांनी आभाळ भरून आलंय. अशा वेळी परंपरागत सांस्कृतिक सवयींना चिकटून राहिल्याने आपण व्हिसूवियस नगरीतल्या नागरिकांसारखे राख होऊन जाऊ.
या नव्या, वेडसर, भन्नाट आणि उन्मादी जगाला आपला प्रतिसाद काय आहे? हा प्रश्न मी चित्रंगीच्या एकूण एक लेखिकांना, इथे उपस्थित असलेल्या एकूण एक कवयित्रींना, एकूण एक सृजनशील, संवेदनशील, कार्यक्षम आणि निष्ठावान मैत्रिणींना विचारतो. याचं उत्तर मला माहीत असल्याचा आव मी आणणार नाही. याचं उत्तर तुम्हांलाच तुमच्या कलाकृतीतून शोधावं लागणार आहे. साहित्यात फुगडी, धालो, कुदणे, सगळं आकर्षक वाटतं. या सांस्कृतिक परंपरा स्थिर आणि शांत समाज जीवनाच्या रोमारोमात भिनल्या होत्या. आमचं समाज जीवन तसं आहे का?
चालू जीवनाचं स्थैर्य, त्याची शांतता, त्यातलं विश्रब्ध सौंदर्य लुप्त होत असताना त्याबद्दल फक्त उसासे टाकण्याऐवजी आम्ही जर नव्या काळात नव्या परंपरा निर्माण केल्या तर? कोकणी साहित्यातली कोवळीक, सच्चेपण, सौंदर्य, निसर्गाचं लोभसवाणं स्वरूप हे सगळं मान्य करूनसुद्धा या साहित्याने झपाट्याने बदलणाऱ्या मानसिक, सांस्कृतिक पर्यावरणाला आवश्यक तो कलात्मक प्रतिसाद दिला नाही असं माझं निरीक्षण मी या ठिकाणी नोंदवतो.
हा प्रतिसाद नव्या संवेदनशीलतेचा प्रश्न आहे. ही संवेदनशीलता अंगी बाणवण्यासाठी आपल्यापैकी प्रत्येक स्त्री लेखिकेला कान, डोळे आणि मनाची कवाडं सताड उघडी ठेवावी लागणार आहेत. परंपरेचे पालन करणं लोभस असतं. नव्या परंपरा निर्माण करणं आव्हानात्मक असतं. तुमच्यापैकी प्रत्येक लेखिकेने एकदम क्रांतीचा झेंडा खांद्यावर घेऊन परंपरेची मोडतोड करून हुल्लडबाजीचा माहोल तयार करावा असं मला सुचवायचं नाही. परंपरेची व्याख्या नव्याने करताना बुद्धिनिष्ठ आणि सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाला पर्याय नाही.
स्त्री म्हणजे प्रथम बापाची मुलगी, मग नवऱ्याची बायको, सासऱ्याची सून, भावाची बहीण, मुलांची आई आणि बॉसची एम्प्लॉई एवढंच आहे का? स्त्रीने स्वत:ची व्याख्या स्वीकारताना तिच्यात नवे नवे आयाम भरावे. मुलगी, बायको, सून, बहीण या नातेसंबंधातूनच स्त्रीला बघणाऱ्या या समाजाला स्त्री म्हणजे लेखिका, स्त्री म्हणजे कवयित्री, स्त्री म्हणजे चित्रकार, स्त्री म्हणजे सर्जनशील डॉक्टर, स्त्री म्हणजे संवेदनशील शिक्षिका, स्त्री म्हणजे कादंबरीकार, स्त्री म्हणजे... ही यादी मला खूप खूप लांबवता येईल. स्त्रीची ही सगळी रूपं मी खूप जवळून बघतो आणि खरं सांगतो, तेव्हा मी भारावून जातो.
स्त्रीची व्याख्या, तिच्या साहित्याची व्याख्या नव्याने करताना स्त्रीने नव्या जगाला नेमका कुठला प्रतिसाद देण्याचं ठरवलं आहे याचे संकेत चित्रंगीच्या कवयित्री आणि लेखिकांनी त्यांच्या भविष्यातल्या साहित्यकृतींमधून द्यावेत अशी अपेक्षा मी व्यक्त करतो. शेवटी चित्रंगीच्या एकूण एकूण लेखिकांना प्रेमाने अभिवादन करतो.