सातासमुद्रापलीकडच्या सख्या

`ताई, ही पोर आपल्यात खवून (खपून) जाईल---' फुलाबाई उत्साहानं म्हणाल्या आणि मी भानावर आले. िख्रस्तिनाकडं- सावळया, सतेज,- अशा तिच्या रूपाकडं मी निरखूून पाहिलं- आपल्या डोळयांतले अश्रू अडवत, स्वत:ला सावरत- तिचं बोलणं चालूच होतं- तेवढ्यात ती मला म्हणाली-`ह्या सगळयांना सांग-मी सुरुवातीला लहानपणी गोऱ्यांच्या शाळेत गेले- तेव्हा वर्गातली मुलं मला सारखी विचारायची-`तू गोऱ्या वंशातली की, काळया?...' मी सुरुवातीला दुर्लक्ष केलं पण पुन्हा पुन्हा तो प्रश्न विचारायला जेव्हा त्यांनी सुरुवात केली तेव्हा मी म्हटलं-`तुम्ही काय समजायचं, ते समजा...' मग वर्गातल्या काही मुलांनी मला `निगर' (`निग्रो' शब्दाचं एक शब्दरूप- जे आम्हां आफ्रिकन वंशीयांना अतिशय अपमानास्पद, वेदनादायक वाटतं...) म्हणून चिडवायला सुरुवात केली, मग मात्र मी ती शाळा बदलली आणि कृष्णवर्र्णीयांच्या शाळेत गेले- तिथं मला फार मोकळं वाटलं आणि मी अभ्यासात गोडी घेऊ लागले---' श्वेतवर्णीय आई आणि कृष्णवर्णीय वडिलांच्या पोटी जन्म घेतलेल्या, अमेरिकन नागरिकत्व असलेल्या िख्रस्तिनानं आपलं आत्मकथन थांबवलं. मी तिच्या बोलण्याचं मराठी भाषेत रूपांतर केलं आणि आमच्या गटप्रमुखांच्या प्रतिक्रिया अजमावू लागले...
`साधना व्हिलेज' आमची मुळशी तालुक्यातील कोळवण खोऱ्यात काम करणारी आमची स्वयंसेवी संस्था! प्रौढ मतिमंदांचं निवासी पुनर्वसन आणि आसपासच्या एकोणीस गावांमध्ये ग्रामविकासाचं काम हे दोन्ही हातात हात घालून चालणारं!...त्यामुळं पुनर्वसन केंद्रातील कामाचा अनुभव घेण्यासाठी येणारं, ऐन उमेदीत असणारे विविध देशांतील तरुण-तरुणी आणि कोळवण खोऱ्यातील ग्रामीण महिलांना एकमेकांचं जगणं समजून घेण्याची संधी आम्ही वारंवार देत असतो त्यातलाच िख्रस्तिनाचा प्रयोग!...तिचं आत्मकथन संपलं आणि वातावरण एकदम सुन्न होऊन गेलं...क्षणभर कुणाला काय बोलावं ते सुधरेनाच-तेवढ्यात प्रमिलाबाई म्हणाल्या-`ताई, तिला विचारा, तिच्या गोऱ्या आईला तिच्या काळया बानं फशीवलं, पर मग म्हातारपनी तिचा बाप परत आला, तर तिची आई त्येला संबाळंल का?...आन् ताई, हिच्या आईनं पंदराव्या वरसाला समद्यांना डावळून लगीन केलं, ही कसं वो लगीन करील?....आन मी म्हंते, ते बी जाऊ दे...हिच्या आईनं येव्हढं सोसलं, ही लेक तरी आपल्या आईला सुक दील का?...' प्रमिलाबाई सगळं एक दमानं बोलल्या तोपर्यंत िख्रस्तिना बऱ्यापैकी सावरली होती- ती काहीशा तटस्थपणे म्हणाली,`माझ्या आईनं काळया-पुरुषाशी मैत्री (इेूषीळशपव या नात्यानं) केली म्हणून माझ्या आजोबांनी तिला घराबाहेर काढलं-त्यानंतर त्यांनी कधीही पुन्हा तिच्याशी संपर्क ठेवला नाही-आजीला ठेऊ दिला नाही.. याचं माझ्या आईला खूप दु:ख झालं, राग आला... पण आजोबांच्या अखेरच्या काळात आईनं ते सगळं मागं टाकलं आणि आजोबा गंभीररीत्या आजारी पडले तेव्हा त्यांना ती हॉस्पिटलमध्ये भेटायला गेली..तिनं `तो' विषय काढला नाही..तिनं त्यांना मनोमन क्षमा करून टाकली... आजोबांची विचारपूस केली, प्रेमानं वागली... आजोबा शांतपणे मरणाला सामोर गेले...आजोबांचं आजीनं ऐकलं-संबंध तोडले म्हणूनही आई दुखावली पण तिनं आजीलाही माफ केलं...पण माझ्या वडिलांच्या बाबतीत मात्र तिची भूमिका वेगळी आहे..माझा भाऊ..त्याला वडिलांचा खूप ओढा असल्याने तो वरचेवर त्यांना फोन करतो तेव्हा ते (त्यांचं बोलणं) ऐकताना माझी आई त्यांना खूप शिव्या घालते...ज्या माणसासाठी तिनं लहान वयात आपल्या आईवडिलांना सोडलं..त्यांच्याशी शत्रुत्व पत्करलं..त्याच माणसानं एकदा नव्हे अनेकदा आपल्याशी प्रतारणा करावी याचं दु:ख ती बाजूला टाकू शकली नाही... ती त्यांना, माझ्या वडिलांना अद्याप माफ करू शकली नाही..त्यामुळं तिनं त्यांचा म्हातारपणी संभाळ करण्याचा प्रश्नच येत नाही!...माझ्या आईमुळं आज मी जी काही आहे ती आह...त्यामुळं खूप पैसे कमवावेत आणि तिच्या पूर्वजांचं मूळ ठिकाण आणि माझ्या वडिलांच्या पूर्वजांचं मूळ ठिकाण तिला पाहायची इच्छा आहे, ते तिला दाखवावं अशी माझी इच्छा आहे. आणि लग्नाबाबत म्हणाल तर, मी आता सत्तावीस वर्षांची आहे जोपर्यंत मला चांगला पुरुष भेटत नाही तोपर्यंत मी लग्न करणारच नाही....' िख्रस्तिना हे सारं एका दमात बोलली. बायका पुन्हा गप्प झाल्या..थोड्या तरुण पोरगेल्याशा सविताबाई हळूच आवाजात म्हणाल्या..`तिच्या आईचं बी बराबर हाय...'
आपल्या आत्मकथनाचा समारोप करताना िख्रस्तिना म्हणाली, `अमेरिकन भिन्नवंशिक विवाहाचं प्रमाण अंदाजे ५०% आहे. त्यातले२.५% ते ५% विवाह अयशस्वी होतात. तिच्या सोबत असलेली जर्मन स्वयंसेविका सीमा म्हणाली, `जर्मनीत एकूणच विवाहांपैकी ५०% विवाह मोडतात.' पुढं ती म्हणाली,`मी माझी कहाणी थोडक्यात सांगते. माझे वडील मूळचे भारतीय. जैन धर्माचे अनुयायी! ते लंडनला आले आणि िख्र्चाश्न धर्मीय आणि जर्मनीचे नागरिकत्व असलेली मेरी (माझी आई) हिच्याशी त्यांनी रीतसर लग्न केलं..त्यानंतर माझा जन्म झाला. मला सांगायला वाईट वाटतं की, माझ्या वडिलांच्या आई-वडिलांनी माझ्या आईला अजून `सून' म्हणून स्वीकारलेलं नाही..का, तर ती िख्र्चाश्न धर्मीय आहे म्हणून!..काही वर्षांपूर्वी मी आई-बाबांबरोबर भारतात आजी-आजोबांना भेटायला आले तर मी आणि बाबा आमच्या आजी-आजोबांकडे राहिलो आणि आई मात्र त्याच गावात एका हॉटेलमध्ये राहिली...माझ्या आजी-आजोबांनी नाराजी दाखवत का होईना बाबांना स्वीकारलं- `नात' म्हणून माझ्यावरही ते खूप माया करतात, पण त्यांनी माझ्या आईला अद्याप स्वीकारलेलं नाही याचं मला खूप दु:ख होतं...' सीमाच्या डोळयांत पाणी तरारलं-तिच्या या आत्मकथनाचं रूपांतर मराठीत करताना, प्रयत्न करूनही माझ्या आवाजातील थरथर मला थांबवता, लपवता आली नाही... मंगलाबाई हळूच कुजबुजल्या.. `काल आमच्या जवळच्या पाहुण्यांतही असंच झालं..सुनंदाबाई ती गावातली पुढारीण..तिच्या पोरीनं वस्तीतल्या पोराशी आळंदीला जाऊन लगीन केलं..`पोरीनं आपलं नाक कापलं' म्हून आई-बापानं...`कम्प्लिंंट' नोंदवली-पोरी अठराच्या फुडची-म्हून पोलिसांनी `कम्प्लिंंट' काढून टाकली मग आईनं आपल्या लेकीला खोटं-नाटं सांगून माघारी आनली आन् लांब पार कोल्हापूरकडं तिचं लगीन लावून दिलं...आनं् आली की, ती पोर महिन्याभरात परत!... आता पुन्यात धुनं-भांड्याची काम करती सुतारदऱ्यात राहून!...
`पर म्या म्हन्ते, ह्या पोरीचं काय आन् तुमच्या भावकीतल्या पोरीचं काय लगीन तर जालं व्हतंच ना!...आई-बापानं घेयाचं संबळून!...कश्याला ताटातूट करायची?...' थोड्या तरुण वयाच्या संगीताबाई मंगलबाइंर्ना अडवत म्हणाल्या.
सीमाला मराठीतून इंग्रजीमध्ये रूपांतरित करताना माझा आवाज पुन्हा जड झाला....न पाहिलेल्या त्या स्त्रिया िख्रस्तिनाची अमेरिकन आई-सीमाची जर्मन आई आणि एकविसाव्या शतकातील भारतातली `ती' प्रातिनिधिक तरुणी(मंगलबाइंर्च्या भावकीतली!...) सगळयांच्या व्यथा-वंचना एकमेकींना इतक्या खेटून उभ्या होत्या-की, आमच्यातलं सातासमुद्रातलं अंतर केव्हाच दूर झालं होतं...आरशात आपलंच प्रतिबिंब पहावं अगदी तसा हा अनुभव!..
त्याच क्षणी मला आठवली ती क्रॅथरिन, आमच्याच एका कार्यकर्त्यांशी-प्रकाशशी लग्न करण्याचा निश्चय केलेली अमेरिकन तरुणी!--अन् मग लग्न ठरवण्याची `ती' बैठक- प्रकाशचे वडील मराठवाड्यातले शेतकरी-आपल्या भावी विहीणबाइंर्ना म्हणाले-`ताई, क्रॅथरिनबाईच्या आईला सांगा- आम्ही शेत गहाण ठिऊनश्यान प्रकाशला शिकावलं- त्यांनी तो खर्च आमास्नी भरून दिला पायजे..' नेहेमीप्रमाणे भाषांतर! रूपांतर करायची जबाबदारी माझी!...पण याचं भाषांतर करायला माझी जीभ वळेना.. क्रॅथरिनची आई- जेसिका म्हणाली..`सांग मला, काय म्हणतायंत ते...' मी कसेबसे शब्द गोळा करत, प्रकाशच्या वडिलांचं बोलणं जास्तीत जास्त सामोपचारानं मांडण्याचा प्रयत्न केला.. जेसिका संतापली.. स्वत:ला सावरत ती म्हणाली-`मेधा, त्यांना सांग क्रॅथी माझी एकुलती एक मुलगी- तिचा लग्नाचा निर्णय मला आवडला नाही पण तिच्यासाठी मी `हो' म्हटलं-इथं आले पण म्हणून हे नाही ऐकून घेणार!...मी पैसे द्यायचं काय कारण?...आम्ही काय गाय खरेदी करायला आलोत?...आता प्रकाशच्या वडिलांनी अंदाज बांधला पण त्यानी विचारल...`बाइंर्चं काय सांगनं हाय?'...माझी `साक्षीत्वा' ची भूमिका केव्हाच बाजूला पडली होती-मी सरळ वकिलाच्या भूमिकेत शिरले-म्हटलं...`अहो काय, त्या म्हणतायत.. तुमचा मुलगा शिकलेला आहे..माझी मुलगी शिकलेली आहे- ते दोघे पैसे कमावतील आणि गहाण पडलेलं शेत सोडवतील...तुम्ही कशाला, काळजी करता?' `काकांनी...`तसं न्हाई, ताई...' म्हणत आपली नापंसती व्यक्त केली... मी आशेनं प्रकाशकडं पाहिलं-तो काहीच बोलला नाही!--मग क्रॅथरिनकडं पाहिलं-आईच्या आत्यंतिक प्रभावाखाली दबलेली क्रॅथरिन..एखाद्या भारतीय लग्नेच्छू मुलीसारखी सुरुवातीला खाली मान घालून जी बसली होती.. ती तिने अखेरपर्यंत मान वर केलीच नाही!...मग व्हायचं, तेच झालं!..एक आंतरराष्ट्नीय, आंतरधर्मीय लग्न होण्यापूर्वीच मोडलं.. एखादं सुंदर स्वप्न् जाग आल्यावर संपून जावं तसं!
क्रॅथरिनच्या आठवणीला जोडून उभी आहे ती डोल्मा या तिबेटच्या तरुणीची आठवण!...हातात कायमची सिगारेट, अत्यंत पाश्चिमात्य पद्धतीची केशभूषा...वेशभूषा-तिबेटी संस्कृतीशी कुठलेही नाळ नसलेली- डोल्मा!...भारतातून थेट अमेरिकेत एका संस्थेत गेली-तिथल्या मनमोकळया वातावरणात रमली आणि तिच्याशी असलेला माझा संपर्क तुटला खरं तर, रोजच्या व्यापात तिची आठवण मी `माळया' वर टाकली...अन् एक दिवस त्याच संस्थेतल्या एक परदेशी कार्यकर्त्या बाई आमच्याकडं काही दिवसांसाठी आल्या-निवांतपणे गप्पा मारत असताना, डोल्माचा संदर्भ निघाला...म्हणाल्या `डोल्मा आमच्याकडं वर्षभर चांगली राहिली. त्यात तिनं हळूहळू पुरूष मैत्रीच्या पायऱ्या भराभर ओलांडल्या, त्यातच ती अपघातानं गरोदर राहिली आणि एरवी पाश्चिमात्य संस्कृतीला आत्मसात केलेलं तिचं मन एकदमच गोंधळून, गडबडून गेलं.आपण काय निर्णय घ्यावा हे तिला सुचेना. घरचे काय म्हणतील या विचारानं ती एकदम अस्वस्थ झाली आणि तिनं आमची संस्था मधेच सोडली... पुढं ती कुठं गेली, अमेरिकेत की, तिबेटमध्ये? पुढं तिचं काय झालं, काही कळलं नाही!...तिनं संपर्कच तोडून टाकला. बाई खंतावलेल्या स्वरात म्हणाल्या, मला कुणी कुणाचं सांत्वन करावं ते कळेना...त्या शांत बसून राहिल्या... अन् मीही!
तर, अशा या सातासमुद्रापलीकडच्या सख्या...म्हटलं तर परक्या देशातल्या.. अतिशय भिन्नप्रकारच्या मातीत रुजलेल्या पण रंगी-बेरंगी साड्या, चमकदार टिकल्या लावलेल्या ह्या विशी-पंचविशीतल्या मुली भारतातल्या ग्रामीण स्त्रियांना आपलंसं करतात...त्यांच्याबरोबर तालावर नाचतात...त्यांच्यातील एखाद-दुसरी त्यांच्यासारखाच आम्हीही उपवास करून बघतो असं म्हणते...आणि निमूटपणं तो उपवास करतेही...त्यावेळी मन थक्क होऊन जातं, आपपर भावाच्या भिंती गळून पडतात...अन् त्यांच्या आठवणी मनाला समृद्ध करत राहतात...