मला भेटलेली द्रौपदी

बाइंर्नी नाव पुकारले, `मोहन धाकू, पुढे ये''

मी पटकन वर पाहिले. चेहरा परिचितसा वाटला.

``तुझ्या आईचे नाव द्रुपदा आहे का रे?''

माझ्या या प्रश्नाचे त्याला नवल वाटले.

``व्हय, पर तुमास्नी कस ठावं?''

``तिला सांग डॉक्टरीणबाइंर्नी बोलावलं आहे.''

``व्हय जी.''

``विसरू नको बरं! माझी भेट घ्यायला सांग, मुद्दाम''

``सांगतो, सांगतो.''

त्यालाच काय, तिथल्या बाइंर्ना पण आश्चर्य वाटले. झालं होतं काय, प्राईड इंडियातर्फे शिरगावला एक महिलांसाठी शिबिर आयोजित केले होते. कार्यक्रम खूप वेगवेगळे होते. भाषणं, चर्चा, त्यात शाळेतील मुलांची आरोग्यतपासणी चालली होती. तेव्हा या मोहनला मी प्रथम पाहिले. आणि हा निरोप दिला.
माझी तिची ओळख फार आधीची. मी नुकतीच डॉक्टर झाले होते. तेव्हा काही दिवस या खेड्यात राहिले होते. शिरगावच्या अगदी जवळ म्हणजे डोंगरउतारावर काही कातकरी लोकांची वस्ती होती. वस्ती म्हणजे म्हणायचं एक रीत म्हणून! खरं तर मुक्त मोकळया आभाळाखाली वावरणारी ही जमात! सरकारने घरे बांधून दिली तरी त्यावरची कौले विकून मोकळी! पावसापुरता आधार मिळाला की संपले. गरजा अत्यंत कमी. कमी म्हणजे किती कमी, नदीतले मासे पकडायलासुद्धा जाळयाची गरज नाही. खांद्यावरचा पदर पाण्यात पसरला की झाले. रानातल्या भाज्या-पावसाळी पालेभाज्या, अळू, करवंदे, कैऱ्या असा रानमेवा जवळच्या तालुक्याच्या गावी विकायला जायचे. पळसाच्या पानाचा त्रिकोणी आकार केला की ते त्यांच्यासाठी पाणी, ताक वा कोणी दिलेला पदार्थ करण्याचे भांडे! हल्लीच्या अत्यंत वाढलेल्या गरजा आणि निसर्गाचाच एक घटक बनलेल्या या निसर्गराजाच्या नेमक्या गरजा! केवढी प्रचंड दरी!
तर या पाड्यावर एकदा संततिनियमनाची माहिती देण्यासाठी मी गेले होते. नेहमी आम्ही गावात गेलो की `पोरं बंद करणारी बाई आली' असं त्या माणसांना वाटायचं. म्हणून मी माझ्या भाषणात सुरुवातीलाच सांगितलं की तुम्हांला वाटतं मुले होऊ नयेत किंवा पाळणा लांबवावा यासाठीच आम्ही उपाय सुचवितो, पण लक्षात ठेवा, काही कारणाने मूल होत नसेल तर त्यासाठीही उपाययोजना आहेत.

हे ऐकताच एका बाईचे डोळे चमकले. आणि दुपारी विश्रांतीच्या वेळात मी जेवून पेपर हातात घेणार तोच दबकत ती मला भेेटायला आली. खाली मान घालून लांब उभी राहिली.

``काय गं, काय काम आहे?''

उत्तर नाही. कसं नि काय सांगावं यासाठी धीर गोळा करून शेवटी पटकन बोलली.

``लगीन व्होऊन चार साल झालं बगा.''

``पण अजून पोर झालं नाही. खरं ना?'' मी विचारलं.

``व्हय जी.'' न सांगताच डॉक्टरणीने ओळखल्याचे समाधान तिच्या चेहऱ्यावर पसरले.

तिच्या चेकअपमध्ये काही दोष आढळला नाही. मूल होण्याच्या बाबतीत तिच्याकडून काहीच अडचण नव्हती.

``नवऱ्याची तपासणी करून घ्यायला हवी.''

ती विचारात पडली. कारण पुरुष या बाबतीत ऐकायला नाखूष असतात. कारण तपासणी करण्याची जरूर म्हणजे जणू नामर्दपणाचे लक्षण वाटते.
``मला भेटायला तर येऊ दे, पाहते समजूत पटते का?''

मुख्य अपमान वाटतो तो गावातले लोक काय म्हणतील कळलं तर... मी समजूत घातली की, ``शहरात जायचे. तिथले डॉक्टर तपासतील. कोणाला काही कळणार नाही.म्हणजे काही अडचण असली तर समजेल. उपाय निघतो का पाहता येईल. बाप व्हायचंय की नाही?''

पटलं एकदाचं. रिपोर्ट माझ्याकडेच ठेवले होते. ती दोघं न्यायला आली. दुर्दैव म्हणजे दोष त्याच्यात होता. शुक्रजंतूंची कमतरता खूपच होती.
नवऱ्याचा दोष तिला समजला. तिने तो स्वत:जवळ नीट ठेवला आणि तिथल्या तिथेच ती त्याच्यावर तुटून पडली,

``आत्ता रं भाड्या, प्वार न्हाई म्हणून मला बदडबदड बदडायचास. आत्ता तुज्यात खामी हाय तर बदडू का तुला? आँ? चेचू तुजी पाठ?''

रागारागाने हातवारे करीत ती बोलत होती. इतके दिवस मूल नाही म्हणजे स्वत:चीच चुकी अशा दडपणाखाली तिची मान खाली असायची मार खाताना. पण आता कळलं की दोष नवऱ्याचा असताना मार खावा लागला, तेव्हा इतके दिवसाचा दबून राहिलेला सगळा राग उफाळून बाहेर आला. तिचे डोळे खंदिरासारखे लाल लाल झाले होते.

तिच्या या रागारागाने हातवारे करून बोलण्याच्या अवताराला मीच काय तिचा नवरा पण घाबरला. बिचारा चुपचाप बसला. चार-पाच मिनिट तशी स्तब्धतेत गेली. आपल्याला वांझ म्हणणार या दु:खाने द्रुपदाच्या डोळयांतून पाणी येऊ लागले. दोष नसताना दोषी ठरविणार याचे जास्त दु:ख होते.
मी तिची समजूत घालण्यासाठी काही बोलणार तोच नवरा बोलला.

``धुरपदे, कुनाला सांगू नगंस. हा दोष समद्यांना समजला पाड्यावर तर तोंड दावाय जागा ऱ्हानार न्हाई. त्यापरीस जीव देईन मी!''

द्रुपदा नरमली. किती असलं तरी नवऱ्यावर प्रेम होतं तिचं. त्याची जीव देण्याची कल्पनाच तिला असह्य झाली.

``न्हाई सांगनार. कुन्नालाच न्हाई.''

``नक्की?''

``तुमची आण. तोंडातनं शबुद न्हाई काडनार.''

हा अनुभव मी कधीच विसरले नाही. आणि म्हणूनच आज इतक्या वर्षांनी मोहनला पाहिल्यावर तोही द्रुपदाचा मुलगा म्हटल्यावर मला नवल वाटले.
मी एकटीच आहे असे बघून द्रुपदा आली. तिची तब्येत थोडी सुधारली होती.

``द्रुपदाच ना तू?''

``व्हय जी!''

``अगं, पण मोहन... तुझा नवरा तर..''

``पर मला पायजेल व्हतं प्वार. मी काय करनार? साळंतला एक मास्तर आठ दिस आमच्या पडवीला ऱ्हायला हुता.''
``म्हणजे मोहन त्या मास्तरांचा.''

``व्हय.''

``अगं, पण मास्तर असून त्यांनी असं वागावं?''

``त्ये लई चांगलं व्हतं. लई म्हंजी लईच- त्यंेच्या डोस्क्यात वंगाळ इचार कंदीच नसता आला.''

``तरी पण?''

``म्या त्यांना भरीला घातलं. म्हनलं म्या तुमास्नी कंदी वळख दावणार न्हाई. फकस्त एक डाव माजी कूस उजवायला हवी. वांज