माझी कहाणी

सदर लेख नोम्पुयेलेलो मन्यापेलो यांच्या स्वकथनाचा अनुवाद असून तो प्रथम `अजेंडा' (क्र. ६६, २००५) या लिंग भाव (जेंडर) समतेसाठी महिला सक्षमीकरणास वाहिलेल्या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला.
नोम्पुमेलेलो मन्यापेलो या त्यांच्या अत्याचारी पतीचा खून केल्याबद्दल सध्या दक्षिण आफ्रिकेत ३० वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा भोगत आहेत. या परिस्थितीत अध्यात्मिकतेमुळे सकारात्मकतेने जगण्यास मदत होते. अशी त्यांची श्रद्धा आहे. त्या इतर महिला कैद्यांना जैविकविज्ञान आणि गणित शिकवतात. तुरुंगवासातून मुक्तता झाल्यावरही महिला कैद्यांना हे विषय शिकवून माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करायला मदत करण्याची त्यांची इच्छा आहे.

मी माझ्या कृत्यांसाठी ३० वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा भोगते आहे. अत्याचारांच्या बंदिवासातून सिमेंट-विटांच्या तुरुंगात. इथे माझे विचार आणि भावनासुद्धा बंदिस्त आहेत. मला माझ्या मुलांची काळजी वाटते. त्यांच्याजवळ आई नाही आणि बापही नाही. येणारा प्रत्येक दिवस माझ्या हातून काय घडलं त्याची आठवण देतो.
तो नेहमीप्रमाणे रात्री दोन वाजता घरी आला. बेडरूमचं दार उघडून तो आता आला तेव्हा एखाद्या न्यायाधीशाइतका पूर्ण शुद्धीवर होता. मला त्यानं मिठी मारली. मी अर्धवट झोपेत होते; पण अंथरुणाच्या एका बाजूला सरकून त्याल झोपण्यासाठी जागा दिली. कपडे उतरून तो बिछान्यात आला. मला जवळ घेऊन कुरवाळू लागला. त्यानं मला मौखिक संभोग करायला सांगितलं.
मी तसं आधी कधीच केलं नव्हतं आणि माझी इच्छाही नव्हती. भर मध्यरात्री घरी आल्यावर त्याची ही मागणी पुरवणं मला शक्य नव्हतं! मी त्याला समजावण्याचा प्रयत्न केला: पण तो म्हणाला प्रत्येक गोष्टीची पहिली वेळ असेतच. मी त्याला पुन्हा पुन्हा सांगितलं ही ती वेळ नव्हे.
त्याला मी प्रतिकार केला; पण त्यानं माझी नाईटी पकडली, मला खसकन् ओढलं आणि मला जोराची थोबाडीत मारली. मी शरणागती पत्करली; पण जेव्हा मी खाली वाकले तेव्हा त्याच्या लिंगावर मला टॉयलेट पेपरचे तुकडे चिकटलेले दिसले. त्यानं पुन्हा दुसऱ्या स्त्रीबरोबर संभोग केल्याचं माझ्या लक्षात आलं. मी आतून मोडून पडले. हे असं किती दिवस चालणार?
मी संतापले. मला खूप अपमानित वाटलं आणि असहाय्यही. अखेर मार खाल्ल्यावर मी त्याच्या म्हणण्याप्रमाणे केलं. मी रडत होते. मला स्वत:ची घृणा वाटली. इतकं वापरल्यासारखं वाटलं आणि अपमानित! कित्येक वर्षांच्या छळवादाचा आता वीट आला होता. कुठेतरी हे संपवायला हवं होतं.
समाजाच्या दृष्टीनं तो एक यशस्वी व्यावसायिक होता. पत्नी आणि मुलांची काळजी घेणारा प्रेमळ डॉक्टर. मी उंची मोटार गाड्यातून मिरवत होते. पैशांनी विकत घेता येणारी सारी सखं माझ्या पायाशी लोळत होती; पण हे सारं नकली होतं.
त्याच्या सतत चालू असलेल्या प्रेम प्रकरणांनी मी अपमानित होत होते. आमच्या घरात मला काडीचीही किंमत नव्हती. एक आवाज नसलेली स्त्री; तिला स्वत:च्या मैत्रिणी असण्याचंसुद्धा स्वातंत्र्य नव्हतं. माझा मानसिक आणि शारीरिक छळ होत होता आणि मला कोणाचाच आधार नव्हता.
आमचं लग्न झाल्यावर लगेच आमचं वैवाहिक जीवन सुखाचं होणार नाही अशी चिन्हं दिसू लागली. मी ज्याच्या प्रेमात पडले होते त्या जीव लावणाऱ्या, प्रेमळ माणसात सहा वर्षांच्या सहवासानंतर एकाएकी बदल झाला होता. लग्न झाल्यावर त्याच्या कुटुंबाच्या जवळ असावं म्हणून आम्ही मॅफिकेंगला गेलो. सुरुवातीपासूनच त्याच्या परिवाराचा आमच्या लग्नाला विरोध होता. कारण मी झुलू जमातीची आहे आणि तो त्स्वाना जमातीचा होता.
आमचं लग्न झालं आणि दुसऱ्याच दिवशीपासून माझी सासू मला त्रास देऊ लागली. मला तीन महिन्यांचं अंगावर पिणारं तान्हं बाळ होतं; पण मी घरचं सगळं काम करावं अशी तिची अपेक्षा होती. घरातली मोलकरीण माझ्या सासूसाठी गुप्त हेराचं काम करत होती. ती माझ्या चुगल्या करी. आता मागे वळून पाहिलं की हे सारं इतकं हिणकस वाटतं. माझी सासू माझ्याशी कशी वागत होती आणि ते सारं मा किती असह्य होत होतं ते माझ्या नवऱ्याला सांगण्याचा मी प्रयत्न केला; पण त्यानं ते धुडकावून लावलं.
एक दिवस मी त्याच्याकडे मदत मागितली तेव्हा त्यानं मला विचारलं की त्याची आई आणि मी यातून त्यानं कोणाची निवड करण्याची माझी अपेक्षा होती? माझी तशी अपेक्षाही नव्हती. फक्त त्यानं मला समजून घ्यावं एवढीच इच्छा होती. मला पत्नी आणि मातेचा दर्जा मिळावा, मोलकरणीचा नव्हे असं वाटत होतं. ज्याच्याशी मी लग्न केलं तो हा पुरुष नव्हता. त्या वेळी तो एक धडपड्या विद्यार्थी होता. त्याच्या पॉकेटमनीतून लहान-सहान भेटी देऊन माझे कोड पुरवणारा. आमची किंग एडवर्ड हॉस्पिटलमध्ये १९७८ मध्ये भेट झाली तेव्हा तो मेडिकलचा विद्यार्थी होता आणि मी नर्सिगची. कोणत्याही स्त्रीला हवासा वाटेल असा तो एक छान मित्र होता. लग्नाचा विचार करण्याआधी सहा वर्षं आमच्या गाठी-भेटी होत होत्या.
त्याच्या आई-वडिलांकडून लग्नाची संमती मिळणं ही अशक्य कोटीतली गोष्ट आहे याची मला कल्पना होती. आम्ही दोघांच्या संस्कृतीत खूप फरक होता. एकमेकांवर प्रेम असल्यावर काही तरी मार्ग निघेल अशी मला खात्री होती.
आम्हाला मूल झालं तर त्याचे आई-वडील माझा स्वीकार करतील असं त्यानं मला पटवून दिलं. हो-ना करता मी ते मान्य केलं आणि मी गर्भार राहिले. ऑक्टोबरच्या शेवटच्या आठवड्याच्या सुट्टीच्या दिवशी आमचं लग्न झालं. आम्ही थ्युसांग हॉस्पिटलमध्ये आमच्या स्वत:च्या घरात राहायला जाण्याआधी मॅफिकेंगला माझ्या सासरी राहायला गेलो.
त्याच्या आईशी माझं पहिलं भांडण झाल्यानंतर आम्ही दोघं ज्या हॉस्पिटलमध्ये काम करत होतो तिथल्याच एका नर्सबरोबर तयाचं प्रेम-प्रकरण सुरू झालं.
सासूनी माझ्या घरात ढवळा-ढवळ करायला सुरुवात केली. तिनं माझ्या नोकरांना घालवून दिलं. कधी-कधी घरी येऊन घरातलं सामान तिच्या म्हणण्याप्रमाणे लावावं असा ती आग्रह धरत असे. घर तिच्या मुलाचं होतं म्हणून तिला वाटे की तिच्या इच्छेप्रमाणे तिला करायला मिळेल. माझे सासरेही वारंवार घरी येऊन नवऱ्याकडून पैशांची मागणी करीत. तोही त्यांना ते पुरवीत असे.
माझ्या आईला फोन करून मी सांगितलं की मला घरी यायचंय; पण आमच्या संस्कृतीत स्त्रीनी नवऱ्याला सोडायचं सर्वस्वी अमान्य होतं. मी वैवाहिक जीवनाला पात्र नाही असा त्याचा अर्थ होता. म्हणून मी तशीच राहिले. कितीही असह्य झालं तरी माझ्या. कुटुंबाच्या इज्जतीखातर आणि समाजाच्या संस्कृतीला योग्य ते मला करणं भाग पडलं. जस जशी वर्षं उलटली तशी त्याच्या प्रेमप्रकरणांची एक प्रकारे इतकी सवय झाली की ती गृहीतच धरली.
त्याची प्रेम प्रकरणं चालू असतानाही १९९६ मध्ये आम्हाला तिसरं मूल झालं. या मुलाच्या जन्मानंतर लागलीच माझी प्रकृती चांगली राहावी याचा बहाणा करून माझ्या नवऱ्यानं मला नसबंदी करायला सांगितलं. दुसऱ्या कोणत्याही बाईपासून तो मूल होऊ देणार नाही या अटीवर मी नसबंदीला तयार झाले. त्यानं मला तसं वचन दिलं; परंतु १८ महिन्यांनंतर त्याच्या मैत्रिणीनं बाळाला जन्म दिला. त्यानं माझा विश्वासघात केला होता. माझाच नव्हे तर माझ्या मुलांचासुद्धा!
एक दिवस माझं सगळं विश्व कोलमडून पडलं; माझा लहानगा आमच्या बंगल्यातल्या पोहोण्याच्या तलावात बुडून गेला. तो फक्त दोन वर्षांचा होता. त्याचा मृत्यू माझ्या आयुष्यातली सर्वांत दु:खद घटना होती. माझ्या लहानग्याच्या अंत्यसंस्कारानंतर एक दिवस मी माझ्या नवऱ्याचे हिशेब बघत होते. माझ्या मुलाच्या अंत्यसंस्काराच्या तारखेला त्यानं त्याच्या मैत्रिणीच्या नावानं ५००० रॅण्डस्चा चेक काढलेला मला आढळला. मी मलाच विचारलं, हा चेक माझ्या मुलाच्या मृत्यूचा आनंद साजरा करण्यासाठी तर नव्हता? कारण त्या दोघांना त्यांचं स्वत:चं मूल होतं.
त्याच्या दुसऱ्या मुलाचा जन्म हा आणखी एक आघात होता. भावनिक छळ पराकोटीला गेला होता. मी किती अपूर्ण, हीन आणि मूर्ख आहे हे तो मला सांगत असे. माझ्या भावना व्यक्त करण्यासाठी मला कोणीच नव्हतं. मला महिला संघटना किंवा कोणत्याही सामाजिक संघटनांशी संबंध ठेवायला परवानगी नव्हती. तो मला म्हणायचा की लोक माझ्या मतांना आणि कल्पनांना हसतील, कारण मी काहीच कामाची नव्हते. मी किती निरुपयोगी आहे आणि माझ्यात किती कमतरता आहेत हे दाखवण्यात तो यशस्वी झाला होता. मी माझ्यावरचा विश्वास गमावून बसले होते.
मुलं मोठी होत असताना त्यांच्या देखभालीची सर्व जबाबदारी माझी होती. माझ्या बाळाच्या मृत्यूला सामोरं जाण्यासाठी मला माझ्या माहेरच्या माणसांचा आधार हवा होता. मी निराश झाले होते आणि मला तज्ज्ञांच्या मदतीची गरज होती; पण मानसोपचार तज्ज्ञाचा सल्ला घ्यावा असं मी सुचवल्यावर तो म्हणाला की मला केवळ त्याची प्रकरणं उघडकीला आणण्यासाठी समुपदेशकाकडे जायचंय. त्यानं मला झोपेच्या गोळया द्यायला सुरुवात केली. माझ्या दु:खातून बाहेर पडण्यासाठी मी हळूहळू जास्त गोळया घेऊ लागले.
१९९८ मध्ये माझी आई वारली. नंतर मला डर्बनला जायला परवानगी नव्हती. `आता तुझं त्या शहरात कोणीच उरलं नाही' या सबबीवर. त्या वेळी माझे दोन भाऊ आणि तीन बहिणी डर्बनला होते. मला साखळीनी बांधून ठेवलेल्या कुत्र्यासारखं वाटलं.
मुलांच्या बाबतीत तो बेदरकारपणे वागत होता. त्यांच्या शाळेत पालक सभांना तो कधीच हजर राहिला नाही. त्याचं प्रेम त्यांना मिळू शकलं नाही. नंतर शारीरिक छळ सुरू झाला. तो मला मारहाण करू लागला. एक प्रसंग मी विसरू शकणार नाही. आमच्या शेतावरून मी नुकतीच परत आले होते. किशोर गटाच्या मुलांना (त्यात माझ्या मुलांचाही समावेश होता.) मी शिबिराला नेलं होतं. मुलांचा हा गट माझा एकमेव दिलासा होता. मी फक्त त्यांनाच भेटू शकत होते. मी घरी आले तेव्हा तो घरी होता. त्यानं मला आणि माझ्या मदतनीसाला दार उघडलं. आम्ही घरात शिरलो तर त्यानं स्वैपाकघरात जाऊन मांस कापण्याची सुरी आणली. त्याचे डोळे रागानं लाल झाले होते. कपाळ घामानं थबथबलं होतं, खालचा ओठ दाबून धरला होता. कोणी एक शब्दही बोललं नाही. आम्ही पाठीमागे सरकायला लागलो आणि तिथून पळ काढला. त्यानं आमचा पाठलाग केला; पण आम्ही निसटलो. आम्ही परत आल्यावर त्यानं काहीच झालं नव्हतं असा आव आणला.
माझा नवरा लोकप्रिय डॉक्टर होता, समाजात त्याला मान होता. त्याच्या नेहमीच्या रुग्णांकडे पैसे नसले तरी तो त्यांना तपासल्याखेरीज परत पाठवत नसे. तो नियमित चर्चला जाई आणि सामाजिक सभा, अंत्यसंस्कारांना हजर राहात असे. घरातसुद्धा कधीतरी इतक्या प्रेमान वागे की मला आश्चर्य वाटे. आम्ही सुट्टीसाठी बाहेर गावी गेलो की कोणत्याही स्त्रीला हेवा वाटेल अशा आदर्श नवऱ्यासारखा वागत असे. मला अशा वेळी आम्ही तरुण आणि प्रेमात होतो तेव्हाची आठवण होई. त्याची व्यावसायिक दृष्टीही खूप चांगली होती. दवाखान्याखेरीज त्यानं शेत जमीन विकत घेतली. दारूच्या बाटल्यांचं दुकान उघडलं. मी दुकानाची व्यवस्थापक होते; पण नावापुरतीच. दुपारी दुकान बंद करण्याआधी त्याचे वडील येऊन गल्ल्यात जमा झालेले पैसे घेऊन जात. ते सांगत की ते ती रक्कम बँकेत ठेवतात. मी दुकानाचं काम-काज पाहात असले तरी मला त्यांनी याबाबत विचारायचे अधिकार नव्हते. मी आतल्या आत घुसमटत होते.
ज्या आयुष्यावर माझा स्वत:चा हक्क नव्हता त्यापासून मुक्ती मिळवण्यासाठी मी दोनदा आत्महत्येचा प्रयत्न केला. मला सगळयात जास्त दु:ख मी जी प्रतिमा दाखवत होते त्याचं होतं. तो मला उंची मोटार गाड्या, किंमती भेटी आणि कपडे-लत्ते घेत होता. सामान्य माणसाच्या नजरेत मी सुखी होते. पैशांनी विकत घेता येणारा सर्व ऐषाराम मला मिळाला होता. माझं काय दु:ख होतं, आतून मी किती पोकळ होते यावर कोणाचाही विश्वास बसला नसता.
माझ्यावर होत असलेल्या अत्याचाराची तक्रार पोलिसात देणं व्यर्थ होतं. कारण त्या भागात बहुतांशी पोलीस आजारपणात त्याच्याकडे जात असत. बऱ्याच जणांशी त्याचे मैत्रीचे संबंध होते. त्याच्या विरुद्ध काहीही करणं अशक्य होतं.
मी जेव्हा घटस्फोटाचा विषय काढी तेव्हा तो मला धमक्या देई. अगदी प्रामाणिकपणे सांगायचं तर मलाही त्याला सोडायची इच्छा नव्हती. खोलवर कुठेतरी असं वाटायचं की कधी ना कधी पूर्वी ज्याच्या प्रेमात मी होते तसा तो पूर्ववत होईल. माझ्या मुलांनाही विस्कटलेलं घर मिळावं अशी माझी इच्छा नव्हती.
त्याच्या जवळच्या मित्रांना माझ्या होत असलेल्या छळाची कल्पना होती. एकदा मी त्यांना विश्वासात घेऊन सारं काही सांगितलं. त्यांनी त्याला समजावून सांगण्याचं मला वचन दिलं; पण त्यानी त्यांना धमकी दिली की त्याच्या खासगी आयुष्यात त्यांनी दखल देऊ नये, नाहीतर त्यांची मैत्री संपुष्टात येईल. त्यामुळे त्यांना याबाबतीत काही करता येणं शक्य नव्हतं.
मानसिक आणि शारीरिक छळ वाढत चालला होता. मी झोपेच्या गोळयांचा आसरा घेत होते. अत्याचार, मग तो मानसिक असो वा शारीरिक, सहन करण्याच्या तीन पायऱ्या असतात. पहिल्या पायरीची सुरुवात एकमेकांच्या संबंधातून होते. अत्याचाराचा असा एखादाच प्रसंग येऊ शकेल; पण तर्कसंगत विचार करणारी माणसं वेळीच त्या संबंधातून बाहेर पडतात, नातं संपवतात आणि अविचारी माणसं ते नातं तसंच चालू ठेवतात. मला लोक आणि माझी माहेरची माणसं काय म्हणतील याची लाज वाटत होती. लग्न मोडणं माझ्या संस्कृतीत बसत नव्हतं. शरीर-संबंधातला तो माझा पहिला साथीदार होता. दुसरा पुरुष वापरलेली वस्तू स्वीकारणार नाही असं मला वाटलं. सर्व पुरुष त्याच्याचसारखे असतात असं मला वाटत होतं.
माझ्या अनुभवाप्रमाणे दुसरी पायरी म्हणजे जेव्हा छळ-अत्याचाराच्या प्रमाणात वाढ होते. काही स्त्रिया या वेळी बाहेर पडतात. ज्या त्याच परिस्थितीत राहतात त्यांना वाटतं की आत्तापर्यंत त्या तग धरून राहिल्या तेव्हा अजूनही त्या टिकाव धरू शकतील. किंवा तुमचं त्याच्यावर प्रेम असतं आणि आज ना उद्या हा छळ थांबेल अशी आशा वाटत असते. किंवा तुमच्या मनात मुलांचा विचार येतो आणि अखेर आहे त्या परिस्थितीला तुम्हीच जबाबदार आहात याची तुम्हाला खात्री वाटायला लागते. तुम्ही नक्कीच या शिक्षेला पात्र आहात, तुम्ही असहाय्य, नालायक, मूर्ख आहात, तुमच्यात नक्कीच काही न्यून आहे असं तुम्हाला वाटतं. तुम्ही अशा बिंदुला पोहोचता की तुम्हाला मारल्यानंतर तुम्हाला का मारलं याचं स्पष्टीकरण तो देतो ते तुम्हाला पूर्णपणे पटतं. तुम्ही त्याला सांगता की तुम्हाला मिळालेली ही शिक्षा योग्यच होती आणि आता पुढे तसं कधी घडणार नाही. त्यानंतर तो तुमच्यावर किती प्रेम करतो ते कदाचित तुम्हाला सांगतो.
तिसऱ्या पायरीवरून मागे फिरणं अशक्य असतं. तुम्ही कड्याच्या टोकावर पोहोचलेल्या असता. या वेळी एकतर तुम्ही कड्यावरून स्वत:ला झोकून देऊन आत्महत्या तरी करता किंवा भुकेल्या सिंहाशी लढत देऊन त्याला मारून टाकता. मी हेच केलं. माझ्या सहनशीलतेचा अंत झाला होता. त्याच्या मैत्रिणीबरोबर संभोग करून आल्यावर ज्या वेळक्ष त्यानं मला मौखिक संभोग करण्याची जबरदस्ती केली त्या वेळी अखेरची खांदी मोडली. मी त्या वेळी ठरवलं की हे संपवायला हवं.
शेवटी मी करू नये ते केलं. मी धंदेवाईक गुंडांना त्यालामारण्याची सुपारी दिली. नंतर माझा सद्सद्विवेक जागा झाल्यावर मी त्यांना थोपवण्याचा प्रयत्न केला; पण त्यांनी त्याचा दवाखान्यात खून केला. मी जे केलं त्याचा मला अभिमान वाटत नाही. आयुष्यभर मी पश्चातापानी होरपळत राहीन. माझ्या कृत्याची मी पूर्ण जबाबदारी घेतली आहे. न्यायालयात मी त्याच्या कुटुंबाची, मित्रांची आणि समाजाची जाहीर माफी मागितली.
कदाचित मला तुरुंगातून जीवंतपणे मुक्ती मिळणार नाही. माझी मुलं भावनिकरित्या पोळली आहेत. त्यांच्यासाठी मी झुरते आहे. मी त्यांच्याजवळ नाही. त्यांना खूप काही सहन करावं लागतंय. त्यांनी मला क्षमा केली आहे; पण समाजातील जबाबदार घटक म्हणून त्यांना वाढविण्यासाठी त्यांना माझी गरज आहे. घड्याळाचे काटे मागे फिरवून काळ मागे फिरवता आला असता तर किती बरं झालं असतं. मी केलं ते पुसून टाकता आलं असतं तर किती बरं झालं असतं. दुर्दैवानं जीवन दुसरी संधी कधीच देत नाही. मला वाटतं मी दु:ख सहन करण्यासाठीच जन्मले आहे.

- नीला देशमुख,
साऊथ आफ्रिका