माझी आजीगिरी : चित्रपटातली

२००८चं वर्ष ! माझ्यासाठी खूप काही घेऊन येणारं! मला माझ्या बालपणाची आठवण करून देणारं.
लहान वयात मनाला भुलविणारं एक फुलपाखरू मी पाहिलं. त्याच्या मनमोहक पंखांना स्पर्श करण्याकरता त्याच्या मागे मी धावधाव धावले. पावलांची चाहूल लागू न देता पण हुलकावण्या देत ते पसार झाले! वाढत्या वयाबरोबर समज येत गेली. मनानं फुलपाखराचा नाद सोडून दिला. इतर `खेळण्यां'मध्ये स्वत:ला रमवलं. वयाची सत्तरी ओलांडल्यावर तर ते दुसऱ्याच छंदांमध्ये गढून-बुडून गेलं!
माझी अपूर्ण राहिलेली हौस पुरविण्यासाठी मी इंडियन मॅजिक आयचे (ख.च.ए.) चे छोटे अभ्यासक्रम केले आणि एक दिवस एक धिटुकलं फुलपाखरू थेट माझ्या तळहातावरच येऊन बसलं. माझं हरवलेलं फुलपाखरू होतं ते! - अभिनयाचं! चित्रपटामध्ये भूमिका रंगविण्याचं!
मॅजिक आय चे सूत्रसंचालन, डबिंग (र्ऊीललळपस) आणि पटकथालेखनाचे अभ्यासक्रम केल्यामुळे (२००२ साली) दृकश्राव्य माध्यमाचा परिचय झाला, चित्रपटीय भाषेची ओळख झाली, क्रॅमेऱ्याशी परिचय झाला. पटकथेच्या चित्रीकरणात अभिनय करायला मिळाल्यामुळे आणि मुख्य गोष्ट म्हणजे ह्या क्षेत्रातील तज्ज्ञांशी सौहार्द्रपूर्ण नाते जुळले. २००३ साली `खाकी' मध्ये आणि २००४ मध्ये दीपा मेहताच्या `वॉटर'मध्ये आणि २००८ साली मला एकामागून एक चित्रपटात भूमिका मिळाल्या त्या ह्यामुळे.
राजकुमार संतोषीच्या `खाकी'मधली छोटीशीच पण मनोरंजक भूमिका अभिनयाच्या दृष्टीने मला खूप काही शिकवून गेली. माझी भीड चेपली. सहज-स्वाभाविक अभिनयाची काही गुपितं मला उमगली, आणि मुख्य म्हणजे माझं नाव `सपना' होतं, मला माझं वय निम्म्यापेक्षा कमी वाटायला लागलं !
नंतर मला दीपा मेहताच्या `वॉटर'मध्ये एेंशी वर्षांच्या पतिराजीची (१९३८ च्या कालखंडातील बालविधवा) भूमिका मिळाली. एखाद्या विषयाचा तळापासून अभ्यास करायची मला आवड आहे. हाती घेतलेल्या कामासाठी अखंड मेहनत करण्याचा मला नाद आहे. त्यामुळे दीपा मेहताच्या कसोटीला उतरले. माझं अनुभवविश्व अत्यंत श्रीमंत झालं आणि अतिशय संवेदनशीलसुद्धा. भारताच्या, क्रॅनडाच्या आणि श्रीलंकेच्या संस्कृतीत वाढलेल्या कलाकारांबरोबर काम करायला मिळालं, निसर्गरम्य श्रीलंकेत चित्रीकरण झालं. सगळं काही जगणं सुसंपन्न करणारं! हे अनुभव मी `वॉटर आणि मी' ह्या पुस्तकात लिहिले. मी तृप्त तृप्त झाले. आता अभिनयाचा हव्यास उरला नव्हता. मनातल्या मनात मी म्हणाले, `अभी मै मरना चाहती हूँ ।'
`वॉटर आणि मी' ह्या माझ्या पुस्तकामुळे आकाशवाणीवर माझी मुलाखत झाली आणि मी पुन्हा माझ्या माझ्या योगवर्गात, पुष्पौषधी देण्यात, वाचन-लेखनात रंगून-गुंगून गेले.
२००८ साल उगवलं आणि एक जानेवारीला सुमित्राताइंर्च्या एप्रिलमध्ये श्रीरंग गोडबोले निर्मित व परेश मोकाशी दिग्दर्शित `हरिश्चंद्राची फॅक्टरी' (दादासाहेब फाळके यांच्या जीवनकार्यावर), जून मध्ये सचिन कुंडलकरांच्या `गंध' आणि सप्टेंबरमध्ये विशाल भारद्वाजच्या `कमीने' ह्या चित्रपटांमध्ये भूमिका मिळाल्या. सगळे चित्रीकरण संपले आहे. आणि पुन्हा नव्या जोमानं मी माझ्या नेहमीच्या आवडत्या कामात रमून गेले आहे.
स्वप्रकटन (ीशश्रष-शुिशीीीळेप) ही प्रत्येक माणसाची मूलभूत रज आहे. ही नैसर्गिक भूक भागली की तो मनानं निकोप राहतो. निरोगी दृष्टीनं जगण्याकडे पाहतो. स्वत: चांगला जगतो, दुसऱ्याला सुखानं जगू देतो. चांगल्या माणसांनी मला पोटभर खाऊ घातलं.
सुमित्राताइंर्चे `दहावी फ', `वास्तुपुरुष', `देवराई' हे चित्रपट मला आवडले - कथाविषयाच्या वेगळेपणामुळे आणि हृदयाला भिडणाऱ्या अभिनयामुळे, त्यामुळे त्यांच्या `सावित्री आख्यानात' भूमिका करायला मी फोनवर आनंदाने तयार झाले. रवींद्र मंकणीची मी आई, नीना कुलकर्णीची सासू (किती मजा!), राधिका आपटे (फार गोड मुलगी!) म्हणजे नायिकेची - `सावी'ची `मोठी माय.' चित्रीकरण कोकणात! मी `होयच' म्हणणार!
कोकणातला मुलगा मुंबईत नोकरी करतो म्हणून शान मारणारा. सावीच्या बापाजवळ सावीला मागणी घालतो. `जनरीतीप्रमाणे' श्रीमंत मुलाला बाप होकार देऊन मोकळा होतो. इकडे `सावित्री आख्यान' ऐकलेल्या सावीनं आपला आपला `सत्यवान' शोधलेला! पण तिचं काळीज जाणणारी नुसती मी, तिची आजी! मग मीच तिला युक्ती पढवते आणि म्हणून सावीला (सावित्रीला) तिचा सत्यवान मिळतो.
खरं तर सामान्य घरातल्या मुलीच्या अस्मितेची ही कथा. स्वत:चा शोध घेऊ पाहणाऱ्या आजच्या तरुणीची ही कहाणी. तिची पाठराखण करणारी माझी आजीची भूमिका मला भावली. नात म्हणजे सायीच्या दुधावरचं पौष्टिक लोणी! ह्या नात्यातील सात्त्विक-पौष्टिक लुसलुशीतपणा मला साकारायला मिळाला!
आणखी एक खुसखुशीतपणा सांगू का? सावी माझ्या मांडीवर डोकं ठेवून झोपलीय, तिच्या मनात नुसता कल्लोळ! मी तिचं मस्तक कुरवाळतेय. माझं मनही व्याकुळलेलं. मी गातेय,
``लाडकी लेक अशी लाडकी होऊ नको...
परघरा जासी वेडी माया लावू नको''
स्त्रीजन्माची व्यथा ! ह्या दोन ओळी मी स्वत: घातलेल्या, अर्थात सुमित्राताई आणि सुनीलदाच्या संमतीनं. का कोण जाणे सुनीलला `सुनीलदा' असं मी अगदी उत्स्फूर्तपणे म्हणायला लागले! ह्या मेव्याबरोबर कोकणचा मेवाही मला आस्वादायला मिळाला!
`मॅजिक आय'मधून फोन आला आणि दादासाहेब फाळक्यांच्या जीवनकार्यावरील चित्रपटात मी दादासाहेबांच्या शेजारणीची भूमिका केली. ह्या चित्रपटाच्या निमित्तानं दादासाहेबांसारख्या ध्यासवेड्या व्यक्तीची जवळून ओळख झाली. त्यांची टिंगल-टवाळीही करायला मिळाली! पण खराखुरा अभिमान केव्हा वाटला माहीत आहे? लंडनला जाताना ते मला वाकून नमस्कार करतात ना तेव्हा! मी त्यांना म्हणते, ``लंडनहून माझ्यासाठी नथ आणा'' आणि ते म्हणतात, ``नानुआजी, आणीन हं'' तेव्हा.
सामान्य माणसापर्यंत काही उदात्त-सुंदर पोचवण्याचा ध्यास असलेले, मला गुरुस्थानी असलेले श्रीरंग गोडबोले निर्माता आणि काही `हटके' करणारा तरुण दिग्दर्शक परेश मोकाशी! सगळंच बेमिसाल! दिग्दर्शक म्हणून परेश फार आवडला. त्याच्या बोलण्या-वागण्यात एक गोडवा आणि खेळकरपणा आहे. त्यामुळे अभिनय आपसुकच रंगतदार होतो! फार मझा आला. दादासाहेब रागावले असताना पलंगावरून घाईघाईने उतरायचं आणि क्षणात पसार व्हायचा मी प्रयत्न केला खरा परंतु त्यावेळी उडालेली माझी भंबेरी मी कधीच विसरणार नाही. जन्मभर हसत राहण्यासाठी एक प्रबळ कारण कायमचंच मिळालं की!
सचिन कुंडलकरचे चित्रपट मला आवडतात. कथा, आशय आणि अभिव्यक्ती, सर्वच दृष्टीने ते आधुनिक, ताजे आणि संवेदनशील असतात. त्याचं नाटकही मी पाहिलंय. थोडी चक्रावून गेले होते. ह्या माणसाबद्दल मनात थोडं कुतूहल होतं. त्याला मी माझं `वॉटर आणि मी' हे पुस्तक दिलं आणि आमची ओळख झाली.
पुस्तक वाचून झाल्यावर `पुस्तक आवडलं' हे सांगण्यासाठी त्यानं मला १० मे रोजी फोन केला. पुढे म्हणाला, ``विदुलाताई, मी नवा चित्रपट करतोय. स्क्रिप्ट वाचून दाखवायला तुमच्याकडे केव्हा येऊ?'' म्हणाले, ``आजच ये ना. मी घरी आहे.''
सचिन साडेअकराच्या सुमारास माझ्याकडे आला. म्हणाला, ``मी `गंध' नावाचा चित्रपट करतोय. मला गंधाची अनुभूती प्रेक्षकांना द्यायची आहे.''
मी उत्सुकतेनं विचारलं, ``चित्रपट ह्या दृक-श्राव्य माध्यमातून?''
सचिन उत्तरला, ``हो ना.'' मी म्हणाले, ``भन्नाट कल्पना आहे. सिंपली अफलातून! मला आवडली.'' तो म्हणाला, ``माझ्या `गंध' चित्रपटात तीन कथा आहेत. त्यापैकी एक स्क्रिप्ट मी तुम्हाला वाचून दाखवतो. नाव आहे `बाजूला बसलेली बाई.' मी जरा चमकलेच. सचिननं लगेच स्क्रिप्ट वाचायला सुरुवात केली आणि संपल्यावरच तो थांबला!''
माझं मन स्वत:शीच पुटपुटलं, `बाळाच्या गंधाला (मातृत्वाला) आसुसलेली बाई `बाजूला बसली' म्हणजे ह्या महिन्यालाही गर्भधारणेची संधी हुकली! तिच्या भावपरिमलाची ही गोष्ट.' सुईण लक्ष्मीनं निरपेक्ष भावनेनं बाळसुगंध पसरवला. बाळाच्या आईने स्वत: लुटला, बाळाच्या मामीलाही दिला, अतिशय प्रेमानं! प्रेक्षकांच्या मनातही तो दरवळणार असा विश्वास वाटला.
कोकणातल्या घराची गोष्ट. लेकीच्या दुसऱ्या बाळंतपणाची वेळ. घरदार आधीच दरवळलेलं. धो धो पावसातून सुईण लक्ष्मी हजर झालेली. आरामात चहा फुरफुरत बसलेली. वेळ येताच बाळ-बाळंतिणीला सुखरूप ठेवणारी. घरातली सून-`बाजूला बसलेली.' लक्ष्मीचे सगळेच संवाद मनाला भिडणारे. तिचं जीवनाचं रोखठोक तत्त्वज्ञान! सुईण लक्ष्मीनं माझ्या मनाचा कब्जा घेतला. बाळाच्या आईच्या आधी सुईणच बाळाला बघते, त्याला हातात घेते, न्हाऊ-माखू घालते आणि मग त्या साजिऱ्या-गोजिऱ्याला आईच्या हाती देते! सुईणीचं हे रूप फार आवडलं. सचिनच्या मनात मला कोणती भूमिका द्यायची आहे हे मला माहीत नव्हतं. मी मनात म्हणत होते की मला सुईण व्हायला मिळालं तर लै बेस व्हईल. माझी तंद्री मोडली कारण सचिन विचारत होता, ``विदुलाताई, लक्ष्मी आवडली तुम्हांला?''
माझ्या तोंडून शब्द बाहेर पडले, ``हो.'' अशी वेगळी भूमिका! मजाच मजा!
सचिन एकदम प्रोफेशनल ! मला फार बरं वाटलं. लगेच स्क्रिप्ट माझ्या स्वाधीन. दोन दिवसात लेखी करार. त्याची आणि कॉश्च्यूम डिझायनर कल्याणीची नजर एकदम कलात्मक! खूप खुश झाले मी. कल्याणीने क्रॅमेरात मला खूप `सुंदर' करून ठेवलं. पावसात भिजलेल्या माझ्या लुगड्यांचे रंग चटकदार दिसत होते. एक शॉट ओके झाल्यावर सचिन मला म्हणाला, ``विदुलाताई, तुमची साडी किती सुंदर दिसली.'' मी म्हणाले, ``साडी सुंदर दिसून काय उपयोग?'' तो म्हणाला, ``मला म्हणायचे होते की तुम्ही सुंदर दिसलात'' मी म्हणाले, ``मी सुंदर दिसून काय उपयोग?''
``म्हणजे?'' सचिन.
``अभिनय सुंदर होणं महत्त्वाचं'' मी.
``तुमचा अभिनय छान झाला असंच मला म्हणायचं होतं.'' सचिन.
लोकसत्तात जेव्हा मी वाचलं की `गंध' सहा भाषेत होतोय, देश-विदेशात दाखवला जाईल तेव्हा माझ्या मनात काय आलं सांगू? डोक्यावर इरलं, हातात कंदील असं माझं `ध्यान' भर पावसात , चालताना बघून प्रेक्षकांच्या-विशेषत: विदेशी- ध्यानात मी नक्कीच राहीन! आपल्याला आणखी काय हवं?
रेखीव कथा, घोटीव संवाद, हळवा आशय, जिवंत, संवेदनशील अभिव्यक्तीमुळे `बाजूला बसलेली बाई' (लक्ष्मीमुळेही!) मर्मस्पर्शी झाली आहे असं मला वाटतं. बाळामुळे गंधाळलेलं घर तुम्हीही अनुभवाल. बाळ हाती घेणाऱ्या नीनाबरोबर (बाळाची मामी-जानकी) तुम्हीही गंधाची अनुभूती घ्याल.
विशाल भारद्वाजचा `कमीने' मला असा मिळाला....
३१ मेची दुपार. मी पेपर चाळत बसलेली. मोबाईल वाजला. नंबर अनोळखी! वाटलं राँग नंबर असणार बहुतेक. माझ्या `हॅलो'ला उत्तर आलं, ``विशाल भारद्वाज प्रॉडक्शनसे बोल रहा हूँ ।''
मला समोरच्या झाडावरचा भारद्वाज पक्षी आठवला. बरेच दिवसात भेटला नाही. बरं नाही की काय त्याला? अं...
``विशाल भारद्वाजजी को आप जानती है?'' ह्या प्रश्नानं मी माझ्या तंद्रीतून बाहेर आले. बोलायला लागले, ``जी नही... कहीं तो... पेपर में नाम देखा है..'' पुढचा प्रश्न ``ओेेंकारा फिल्म देखी है आपने?'' माझे उत्तर, ``जी नही. मैं तो `आेंकार' जानती हूँ. रोज अर्ली इन द मॉर्निंग करती हूँ ।''
पुढचा प्रश्न, `` (फिल्मचं नाव आठवत नाहीये) यह फिल्म देखी है आपने?'' मी उत्तर दिलं, अत्यंत नम्रपणे ``जी नही.'' आता मात्र माझा पेशंस संपला. हा माणूस कुठल्यातरी स्पर्धेसाठी माझ्या `जनरल नॉलेज'ची परीक्षा तर घेत नाही? असा विचार मनात चमकून गेला न गेला तोच पुढचं बोलणं कानावर पडलं, ``विशालजी नई फिल्म बना रहे है । उसमें आप के लिये ग्रँड माँ का रोल है । प्रियांका चोप्रा आपको मालूम है?'' आत्ता पहिल्यांदाच मी नन्नाचा पाढा थांबवून होकारार्थी उत्तर दिले, ``जी हाँ ।''
``प्रियंका की आप ग्रँड माँ है ।''
मी म्हटले, ``पर मुझे स्क्रिप्ट मालूम नही है । स्क्रिप्ट पढने के बाद..''
माझे वाक्य अर्धवट तोडत पलीकडचा आवाज म्हणाला, ``कल ही आपको स्क्रिप्ट दे देंगे. दो शॉट्स का शूटिंग भी करवाएंगे. कल दोपहर दो बजे आप के घर आएंगे । थंॅक यू सो मच ।''
मी तर भिरभिरूनच गेले. लगेच शुभांगी दामलेला फोन लावून रद्वाज चांगला माणूस आहे. मात्र बरोबर कोणी हेल्पर घ्या. तुम्हाला सोयीचं होईल.''