रस्त्याच्या कडेला ती भाजी घेत उभी होती. एकदम समोर गलका झाला. गर्दी गोळा झाली.
एक सुरेख, सुबक, फिक्या रंगाची मारुती गाडी चुकीच्या ठिकाणी उभी होती. ट्न्ॅिफक पोलिसांची गाडी आली. तिने ती सुंदर गाडी आपल्या पाठीशी बांधली हुकात आणि घेऊन चालले फरफटत.
क्षणात किती बदलले गाडीचे रूप! अगदी दीनवाणी दिसत होती बापडी.
जयूला वाटलं, आपण अशाच दिसतो दिलीपच्या मागे फरफटत राहिलेल्या.
सर्वसामान्यांच्या आयुष्यात कुठे काय भव्य दिव्य घडणार आहे ? हे कपडे दोरीवर टाकलेत ना वाळत, तशी आपली आयुष्यं. कायम टांगलेली; त्यात कुठे कुणाला शब्द देणार !
लहानपणापासून संस्कार असतात आपल्यावर, जसं शनिवारी नखं कापायची नाहीत. संध्याकाळच्या वेळी केर काढायचा नाही, मीठ कधी कुणाला हातात द्यायचं नाही, तसा हा `आशावादी' राहण्याचा संस्कार.
मनोमन चांगलं ठाऊक असतं की, ह्या सगळया वेडगळ कल्पना. ह्याने काही कुठे फरक पडत नाही; पण तरी मोडवत नाहीत त्या.
तसंच हे. नेहमी आशा बाळगायची की आजवर जे झालं नाही ते उद्या नक्की होईल. या कल्पनेवरच जगत राहायचं. मरेपर्यंत.
दहावीला नापास झाल्यावर जयूला असंच वाटलं की संपलं सगळं. `आपलं' कुणी घरात नाही तर बाहेर कसं तोंड दाखवायचं?
पण हळूहळू राहिलीच ती उभी. रडतखुडत झालंच थोडंफार कॉलेज आणि वर लग्नही ! ही शेवटची आशेची खेळी होती. आता चलबिचल संपली. जे मिळालंय ते निमूट आपलंसं करायचं. हेच हवं होतं असं पटवायचं स्वत:ला आणि मग आहे हे खूप छान आहे असंसुद्धा म्हणता आलं पाहिजे.
माधव नेहमीच तिच्यापेक्षा हुशार होता. शिवाय तो मुलगा होता. आईबाबांनी सगळं लक्ष त्याच्याकडेच दिलं. वेळ, पैसा, कळकळ. निवडून निवडून चांगल्या गोष्टी, निर्णयाचं स्वातंत्र्य. त्याचं त्यानं चीज केलं. स्वत:साठी जगला पूर्णपणे. तेच अपेक्षित होतं ना त्याच्याकडून.
चढत्या श्रेणीत शिक्षण. वाढता पगार. परदेशातील चांगल्या संधी. एक संपूर्ण ताणविरहित यशस्वी आयुष्य. ज्यात कुणीही अधेमधे अडचण आणायची शक्यता नाही असं जगणं.
जयूसारख्या अगदी सामान्य बहिणीशी कशाला त्याने संंबंध ठेवायचे? वेळ फुकटच गेला असता त्याचा प्रेमाने वागण्याबिगण्यात. तिने उतार वयातल्या आईवडिलांना सांभाळणं हेच योग्य होतं. तिच्यासारख्या धडाडी नसलेल्या स्त्रीला आधारही हवाच ना. आणि आर्थिक हातभारही.
दिलीपशी लग्न झालं; नि जणू ती एका मालकाकडून दुसऱ्या मालकाकडे पाठविली गेली. पहिल्यापासून सवय होतीच तिला भावाशी तुलना होण्याची; आता नवऱ्याशी होते. सूर तोच. उणेपणा दाखविण्याचा. तपशिलात थोडा फरक. त्याचं काय एवढं!
माधवचं सगळंच चमकदार आयुष्य. पुढे सुजाताही त्याला शोभेलशी. हुशार, कर्तबगार, मिरवावी अशी. जयूशी असं ती काय बोलणार ?
तरी तिने योग्य प्रकारे चौकशी केली. एकंदर कसं चाललंय वगैरे. दोन्ही मुलांच्या वेळी सिझेरियन का? शिवाय चित्रे काढण्याचा नाद आधीपासून की आत्ताचा - जरा वेळ घालवायला काही निराळं म्हणून -
माधवला आपल्या बायकोचे हे फार कौतुक वाटे की इथल्या लोकांशी, विशेषत: जयूसारख्या अगदी गृहिणींशीसुद्धा ती किती सहज संवाद साधते वगैरे. हे तो जयूला नेहमी सांगे.
``अगं, जरा तोंड उघडून चार शब्द बोल झडझडून, सुजाताशी. तुझ्याच ज्ञानात भर पडेल.''
मग सुजाता मानभावीपणे म्हणे, ``असू दे रे. इतकं काय तोडून बोलायचं एखाद्याला!''
त्यावर माधव आणखी जोरात, ``ही अशीच आहे गं पहिल्यापासून; मुखदुर्बळ. चारचौघात कसं वागावं हे अजून सांगावं लागतं.''
मग जयू नेहमीचा उपाय करे. ``किचनमध्ये ये सुजाता, मी गरमागरम सामोसे करते.''
हे किचन बरं आहे तोंड लपवायला. हात सटासट काम करीत राहतात. मन उडायला लागतं कल्पनेच्या स्वर्गात. अनेक निळयाजांभळया, पिवळया, केशरी रंगाच्या छटा समोर दिसायला लागतात. काही धूसर तर काही एकदम ठाशीव, टोकदार. अरुंद पानांची उंचउंच झाडं. बर्फाची शिखरं. पानगळीच्या नुसत्या उघड्याबोडक्या काटक्यांतून दिसणारे आभाळाचे तुकडे.
मग कधी एकदा टेबल आवरून, ओटा पुसून, भांडी घासून कागदावर पेन्सिल टेकवते असं होऊन जाई.
मनासारखी रेषा उमटायला लागली की सगळे राग, संताप हळूहळू विरत जातात नि शांत शांत वाटतं. निरामय, आशादायक. तळयाकाठी पाण्यात पाय सोडून बसल्यावर वाटतं तसं.
मग हळूहळू दिलीपचे आभारच मानावेसे वाटतात.
एवढे थोरले महागाईचे रंग, कागद, ब्रश आणून देतो म्हणून. त्या बदल्यात त्याने केला जरा आवाज उंच तर काय बिघडलं ? चूप ऐकून घ्यावं नि स्वयंपाकघरात घुसावं.
आज वडे. उद्या पकोडे. परवा लाडू. मग मोदक. रोज नवीन नि स्वादिष्ट.
वेळ भराभरा जातो. दिलीपचे टोचणारे शब्द तळाशी जाऊन बसतात आणि मग येतात डोळयांसमोर एकेक रंग रांगेने.

माधव सुजाता इथे आल्यावर सुधीर प्रथम घरी आला तेव्हा दुपारची निवांत वेळ होती.
सुधीर-सुजाताचा धाकटा भाऊ. त्याचीही खरेदी नातलगांच्या भेटीगाठी अशी गडबड सुरू होती. शक्य झालं तर माधवसुजाताच्या बरोबरच अमेरिकेला जायचा बेत होता त्याचा.
सुधीर आला तेव्हा जयू रंग भरण्यात गढून गेली होती. माधव-सुजाता आत विश्रांती घेत होते. मुलं शाळेत. जयूचे ब्रश कागदावर झरझर चालले होते. आसपास रंगांचा पसारा. जुनी फडकी. सहासात वाट्या रंगीत पाण्याने भरलेल्या. नजर एकाग्र.
सुधीर तसाच थबकला, दाराशी. त्याला वाटलं ही स्त्री म्हणजे एक चित्र आहे. फिक्या काळयापांढऱ्या रंगातलं.
थोडा वेळ तो तसाच आवाज आवरून घेत बसून राहिला.
तेवढ्यात फोन वाजला म्हणून जयू वळली, तर तिला सुधीर दिसला. आश्चर्याने आणि कौतुकाने तिच्याकडे पाहणारा.
``नमस्कार, आपण ?''
``मी सुजाताचा धाकटा भाऊ. सुधीर शानबाग.''
``मी प्रथमच पाहतेय तुम्हांला.. त्यामुळे..''
``सुरेखच आहे तुमची रंगसंगती, बघताबघता निवांत वाटू लागतं. या तुमच्या घरासारखं. कुठे कसला सोस नाही. घरात. चित्रात.''
तो उठून बाकीची टीपॉयवर ठेवलेली चित्रं न्याहाळू लागला.
``बरीच वर्षं काढताय ? म्हणजे.... रियाज जाणवतोय..''
``अं.. हो. म्हणजे तसं म्हटलं तर अगदी शाळकरी वयापासून.''

मग तो पुन्हा आला ते त्याची चित्रं घेऊन. काही पुस्तकांची कव्हरं त्याने केलेली. इतर काही कमर्शिअलसाठी केलेली.
आणि एक तिला भेट म्हणून. निळे स्तब्ध आकाश आणि निळा शांत समुद्र. क्षितिजाची रेघ. त्यावरून सरकणारी छोटी होडी.
जयू अगदी हरखून गेली. रंगांबद्दल बोलताना. रंग देताघेताना.
संध्याकाळ कधी झाली कळलंच नाही. मऊ ऊन थोडं घरात आलं. जाताजाता निरोप घेण्यासाठी. बाहेर हळूहळू गडद उदासवाणं व्हायला लागलेलं.
दिलीप ऑफिसातून परतायची ही वेळ. तिला एकदम नर्व्हस व्हायला झालं. ती घाईघाईने सुधीरला म्हणाली,
``माधव-सुजाता आहेत तोवर तुम्हीही इथेच रहा ना. आमच्याकडे.''

सुजाता वेगवेगळया नातेवाइकांकडे जाण्यात दंग होती. शिवाय फ्लॅट खरेदी करायचा होता इथे मुंबईत. त्या शोधात दोघे जात. दिलीप यांचा वाटाड्या. त्यासाठी त्याने पंधरा दिवसांची रजाच काढली होती.
जागा बघायच्या. काही पुन्हा बघायच्या. मग एजंटशी भेटी. पाहुण्यांना फिरवायचं. खरेदीसाठी आणि नातलगांकडे. तेवढाच रोजच्या रुटीनमध्ये बदल.
संध्याकाळी सगळे परतायच्या वेळी जयू बशा भरून सज्ज ठेवी. सुधीरला आग्रह करून वाढताना मग जयूला आणखी उत्साह वाटे. दिलीपच्या चिडकेपणाकडे सहज दुर्लक्ष करण्याएवढा.
सुजाताच्या मनात होतं. खरं तर या ट्नीपमध्ये सुधीरसाठी मुली बघण्याचं. पस्तीशी आली त्याची. उगीच चालढकल का करतोय ?

आज जयश्रीला घेऊन सुधीर त्याच्या एका चित्रकार मित्राकडे गेला. फार मिनतवाऱ्या नि आर्जवं करायला लागली जयूला चल म्हणताना. ती जायला तयार होत नव्हतीच, म्हणजे `जमणारच नाही' म्हणाली.
``घरात कोण मग ? मुलं येतील शाळेतून.''
``आईबाबा आहेत ना घरात.''
पण संध्याकाळी दिलीप, माधव-सुजाता सगळे एकदम येतील. सगळयांसाठी स्वयंपाक करायला हवा.
``मी सांगतो त्यांना फोन करून बाहेरच जेवून या म्हणून.''
``पण नकोच. मी तिथे येऊन काय करणार ? माझी ओळखही नाही कुणाशी.''
``चल गं. आलीस की ओळख होईल.''
शेवटी बाबा म्हणाले, ``जा जरा बाहेर पड. चांगला नेतोय सुधीर, तर जा की.''
हे जायचं उगीचच काढलं सुधीरने. दिलीपला कदाचित आवडणार नाही उशीर झाला तर. माधव तर टिंगलच करेल स्टुडिओ बघायला गेलो सुधीरबरोबर असं कळलं की.
तिचा चेहरा एकदम उतरला.
आधी भीती. मग ताण. नंतर चिंता आणि एकदम नर्व्हसनेस. नेहमीसारखा सुधीर निरखून बघत होता एकेक आक्रसणारी रेषा तिच्या चेहऱ्यावरची.
``मी बरोबर असताना कसली काळजी करतेस ?''
तशी ती हसली. समजल्यासारखी. एकदम पटल्यासारखी.
तिचा तिलाच शोध लागला अचानक. इतका विश्वास तर कुणाविषयी वाटला नव्हता यापूर्वी. दिलीपची तर भीतीच वाटते. माधवचा धाक. सुजाता घरात असली की दडपण येतं सगळयांवर.
रस्त्यावर रहदारीही मंदावली होती. ऊनही उतरण्याच्या मार्गावर. सावलीतून जाताना निवांत वाटत होतं. मग सगळं नवलच वाटत राहिलं. एखाद्या जुन्या रंगाची नवीन शेड सापडावी तसं.

सुधीरला जायला पंधराच दिवस राहिले जेमतेम. जाताना एक चित्र त्याला भेट द्यावं का ?
आताच सुरुवात केली पाहिजे. दुपारी सलग दोनेक तास मिळतात. त्यात सुधीरशी गप्पा करण्यात वेळ नाही घालवायचा आता.
मुलं खुश होती माधवमामावर. रिमोटवर चालणारी गाडी आणल्यापासून. शिवाय वेगवेगळे टीशर्ट. पेनं. दिलीपसाठी दाढीचं कीट आणि परफ्यूम्स.
सुधीरही कधीकधी गाडी घेऊन शाळेत आणायला जाई मुलांना. तेवढाच ते भाव खात मित्रांपुढे.
जयूला वाटलं घर कसं मोकळं आणि भरलेलं वाटतं आता आणि... उबदारही.

एरवी या संध्याकाळच्या वेळेचा केवढा धाक वाटायचा. दिलीप घरी यायची ही वेळ. त्याला आल्याआल्या चहा लागे. आलं घातलेला. मग ताजं काही खायला. तेही उत्तम. आवडीचं आणि गरमागरम हवं.
घरात पाऊल टाकताक्षणी तो टीव्ही चालू करी. त्यावेळी कुणी आवाज करायचा नाही आसपास. स्वयंपाकघरात कामात असतानाही जयू फार जपून असे. एखादं भांडं पडल्याचा आवाजही चालत नसे त्याला.
शिवाय तो यायच्या आत रंगाबिंगांचा पसारा आवरून ठेवावा लागे.
एकदा तो आला घरी तेव्हा ती चित्रावर शेवटचा हात फिरवीत होती. जवळजवळ झालंच होतं. काही थोडे तपशील भरायचे राहिलेले इकडे तिकडे. पुन्हा उद्या करू म्हटलं तर ह्याच रंगाची नेमकी शेड सापडणं मुश्किल. म्हणून ती झरझर करीत राहिली.
तेवढ्यात दिलीप आला.
``तुझे हे रिकामपणाचे उद्योग मी यायच्या आत संपवीत जा. असला पसारा मला आवडत नाही.''
जयूला वाटलं माझा अपमान करायला काहीच हरकत नाही. पण या रंगरेषांना हा कसा काय बोलू शकतो?
पण आता कशाचीच भीती नाही वाटत. सहज आणि निर्भर वाटतं जगणं. का असं?
सुधीर घरकामातही किती मदत करतो ? खूप बोलावंसं वाटतं त्याच्याशी. असं कसं?
इतक्यात सुधीर आत आला सोलून झालेले मटार फ्रीजमध्ये ठेवण्यासाठी.
``इतकी उलटसुलट बोलत राहतेस स्वत:शी. थोडं मलाही सांगत जा ना!''
``(ह्याला कसं कळतं सगळं?) तसं विशेष काही नाही. नेहमीचंच, रुटीनपैकी.''
``पण मला वेगळं वाटेल म्हणून तरी सांग.''
तरी ती गप्पच राहिली. अगदी नाहीच बोलून उघड करायचं वत:ला असं ठरवून.
मग तोच पुढे म्हणाला,
``पूर्वी तुझ्या सगळया चित्रात ग्रे शेड असायची. उदासवाणी. निराश. काहीतरी दडवून, दडपून ठेवणारी.''
``मग आता?'' तिच्या हे असं नव्हतं लक्षात आलं कधी.
``आता तूच बघ. सगळे ब्रश केशरी झालेत.''

दोन दिवस सुधीर कॉलेजमधल्या जुन्या ग्रूपबरोबर पिकनिकला गेला. घर एकदम रिकामं रिकामं होऊन गेलं. आवडत्या बाई रजेवर असल्या की सुन्या सुन्या भासणाऱ्या शाळेसारखं. काहीच करावंसं वाटेना. ना ओट्यावर ना कागदावर.
ग्रहण झालं की कशी एक काळोखी उतरते सगळयावर तसे ते दोन दिवस. कसेबसे संपवायचे.
दिलीप म्हणालाही तसं; सहज बोलल्यासारखं, ``आज सुधीर नाही तर फक्त कांदेपोहेच का?''
चहा करायला म्हणून आत निघूनच गेली जयू. आज काहीच नकोसं वाटतं. बोलणंही आणि ऐकणंही.
अजून पुरे दोन दिवस जायचेत. फोन तरी करेल का सुधीर? किहिम काही फार दूर नाही.
उद्या तो अमेरिकेला निघून गेला की मग काय करशील? मनाचा कोपरा न् कोपरा कसा व्यापून जातो एखाद्या नावाने. सुधीर येण्याआधीचे दिवस आता आठवतच नाहीत.
तिकडल्या हॉटेलचा फोन नंबर तरी घेऊन ठेवायला हवा होता. दुपारी घर शांत झाल्यावर केला असता.
एवढ्यात फोनची रिंग वाजली. सुधीरच असणार पलीकडे. आपल्या माणसाची हाक ऐकू येतेच.
तिने चटकन फोन उचलला.
``हॅलो...''
``मी... बोलतोय.''
``कशी चाललीय पिकनिक?''
``अं.. कंटाळाच आलाय खरं तर..''
``तुझ्याशिवाय करमत नाही आता...''
``दिलीप आलाय आत्ताच, त्याला देते.''
छातीतली धडधड फोनमधून ऐकू तर गेली नसेल? नि हे कापणारे हात तर दिलीपने पाहिले नसतील?
जयू झटकन आत वळली आणि कांदे घेतले चिरायला.
डोळयांतल्या पाण्याचं कारण निदान दिलीपला कळू नये.

सुधीर असाच पाय पसरून ओट्याला टेकून बसला होता कॉफी घेत. पाठमोऱ्या जयूला पाहात. अचानक म्हणाला,
``तू चल माझ्याबरोबर. पुढलं आयुष्य एकत्र जगू. इथे काही चीज नाही तुझ्या रेषांचं; तुझंही!''
क्षणभर जयूला खरंच भासलं ते स्वप्न.

सुजाताच्या लक्षात आलं होतंच काही निराळं होतंय घरात, सुधीरमधे. पण तिनं वाट पाहिली.
मग हळूहळू वैतागली; भडकली सुधीरवर. जयूवर. झटक्यात तिने सुधीरचे सगळे बेत किती निरर्थक आणि हास्यास्पद आहेत ते सिद्ध करून दाखविलं. सर्व कुटुंबीयांसमोर. आधी प्रत्येकाशी स्वतंत्रपणे बोलून आणि मग एकदम एक मीटींग घेऊन.
सुधीरची मोठी बहीण म्हणून तिने घेतलेली त्याच्या लग्नाची जबाबदारी आणि जयश्रीसारख्या अगदी सामान्य वकूबाच्या स्त्रीसाठी घोटाळणारं त्याचं मन ह्याचा पुरेसा पंचनामा तिने केला.
जयश्रीला अगदी कानकोंडं होऊन गेलं. दिलीपकडे मान वर करून पाहायचाही तिला धीर झाला नाही.
क्षणात सगळा बेरंग होऊन गेला.
धीर एकवटून ती सुधीरला म्हणाली, ``तुम्ही लवकरात लवकर अमेरिकेला निघून जावं हेच योग्य आहे आणि सर्वांच्या सुखाचंही!''
``तुझ्याही?''
भरकटल्यासारखी मान हलवून ती आत वळली.
शहाणपणाची एक मोठीच लक्ष्मणरेषा तिनं आखून घेतली स्वत:साठी. कायमची.

प्रिय सुधीर,
जसा सर्वांसाठी `देव' असतो तसा माझ्यासाठी `प्रियतम.' तो दिसत नाही, हाती लागत नाही पण `तो' आहे असा दुर्दम्य विश्वास असतो. तोच जगायला बळ देतो.
तू येण्यापूर्वी नुसत्या उणिवा होत्या सगळया. पैशांची उणीव. वस्तूंची उणीव. प्रतिष्ठेची, प्रेमाची, सन्मानाची उणीव. आठवणींचीही उणीव.
तू आलास आणि सगळी कसर भरून काढलीस. किती श्रीमंत करून टाकलंस मला!
जर आपण कधी भेटलोच नसतो, तर हा जो आनंदाचा खजिना आपल्या हाती लागला, त्याला कायमचेच मुकलो असतो. `प्रेम' या जगातल्या अनमोल गोष्टीची ओळख न होताच मी संपूनही गेले असते.
तुझ्याबरोबर राहता न आल्याचं, संसार करता न आल्याचं, रंग चितारता न आल्याचं एक अफाट दु:ख देऊन जातोयस, ते मी घेतलंय इथून पुढल्या सोबतीसाठी.
हे माझं फार लाडकं दु:ख, ते तसंच राहू दे माझ्यापाशी.
तू जवळ नसल्याचं एक सर्वस्वी उणेपण राहू दे माझ्यापाशी.
निदान दु:ख तरी असुंदर करू नये.
कधी ना कधी पोहोचणारच आहोत एकमेकांपाशी.
परतायच्या वाटेवर असलेल्या उन्हाचा पिवळा प्रकाश घरभर सांडलेला. अंगणात पाणी शिंपडल्यावर वाटतं तसं घर उबदार होऊन गेलेलं.
दिलीप अलीकडे उशिरा येतो घरी.
ही वेळ तिची व्याकूळ होण्याची. सुधीरला हाका मारण्याची. स्वत:ला नीट गोळा करून आवरून धरण्याची.
ती वाट पाहात राहते अमेरिकेहून येणाऱ्या फोनची. दीर्घ वाजणाऱ्या रिंगची. पुन्हा पुन्हा आठवत राहते सुधीरचे दिलासा देणारे स्पर्श. गुंतवून टाकणारे शब्द आणि इथेतिथे मागेमागे येणारी त्याची अतिमायेची नजर.
निसटलेल्या वाटेवरचं आपलं शहाणं प्रेम ती अलगद सांभाळत राहते. एखाद्या नाजूक काचपात्रासारखं.
सुमित्रा
५०२, अ दुर्गाकृपा को.ऑप. सोसायटी
हनुमान चौक, हनुमान मंदिरासमोर,
मुलुंड, पूर्व मुंबई ४०००८१