जीवनातील अनेक महत्त्वाच्या संस्कारांपैकी महत्त्वाचा मानला गेलेला एक संस्कार म्हणजे `लग्न'. दोन अपूर्ण जीवांना पूर्ण करणारा हा सोहळा माणसातील लैंगिक भावभावनांना समाजमान्यतेने अनुभवण्याचा हा एक विधी. सहजीवनाचा एक सुंदर आविष्कार म्हणजे लग्न. एक स्त्री आणि एक पुरुष यांच्या आयुष्याला खऱ्या अर्थानं एक नवं वळण लावणारी ही घटना प्रत्येकाच्याच जीवनात सर्वच दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जाते. प्रत्येक माणसाच्या विकासाच्या टप्प्यात या घटनेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. एक अनोळखी व्यक्ती जिच्यासोबत संबंध आयुष्य `लग्न' या एका घटनेमुळे व्यतीत करावं लागतं. ज्याच्यासोबत, ज्याच्या साथीनं आयुष्य घालवायचं तो साथीदार, सहकारी कसा आहे यावर हीच वैवाहिक आयुष्याची यशस्वीता ठरली जाते.
परवा वर्तमानपत्र वाचत असताना एका बातमीने लक्ष वेधून घेतले, ``विवाहाच्या नवव्या दिवशीच विवाहितेची आत्महत्या'' आणि खूप आश्चर्य वाटलं केवळ नऊ दिवसात असं काय अनुभवलं असेल तिने? या उत्सुकतेपोटी संपूर्ण बातमी क्षणभरात वाचली अन् अक्षरश: सुन्न झाले. डॉक्टर नवऱ्याने केलेल्या लैंगिक शोषणाला कंटाळून तिने आत्महत्या केली होती. नवरा तिच्या चुलत मामाचा मुलगा, नात्यातलाच, इकचड आत्ता कुठे पूर्ण केलेला. डॉक्टरची डिग्री हातात पडल्यावर हुंडा जास्त द्यावा लागेल म्हणून शिकत असतानाच लग्न जमवून ठेवून त्याच्या शिक्षणाचा खर्च मुलीच्या आई वडिलांनीच केलेला. मुलाच्या घरची परिस्थिती अत्यंत जेमतेम. मराठवाड्यातील उस्मानाबाद जिल्ह्यातील चिखली गावचा राहणारा हा डॉक्टर असणारा लिंगपिसाट नवरा.
मुलीनं आत्महत्या केली की तिला मारलंय हा प्रश्नच ! सारं संशयास्पद. मुलीची आजी माझ्या अत्यंत जवळच्याच म्हणून सांत्वनाला गेले. त्यावेळी कळलं नयनाने दररोज रात्री एक याप्रमाणे नऊ दिवसाच्या नऊ चिठ्ठ्या गुपचूप लिहून साडीमध्ये लपवून ठेवल्या होत्या. दररोज रात्रीची भयाण कथा आईवडिलांसाठी तिनं लिहून ठेवलेली. घरात कोणालाच माहीत नाही. त्यात सुसाईड नोटही सापडली `सासू, सासरे, दीर यांना सोडा. ती चांगली माणसे आहेत, पण नवऱ्याला सोडू नका.' तिच्या आजीने सांगितलेली तिची विदारक कहाणी ऐकून काळजाला भेगा पडल्याच, पण त्याचबरोबर मनात प्रचंड राग, संताप आणि नयनाबद्दलची प्रचंड सहानुभूती. सुन्न झाले. चित्रपटाची कथा शोभावी अशी ही घटना.
वय २० वर्षे, दिसायला सुंदर, शिकलेली, भावी आयुष्याची कैक स्वप्ने घेऊन आईवडिलांच्या मर्जीने बोहल्यावर चढलेली तरुणी. नावीन्याची, नवलाईची, नवतेची एक रात्रही जिला अनुभवास आली नाही. पहिल्याच दिवशी, पहिल्याच रात्री सारी स्वप्ने चक्काचूर. नव्याच्या नऊ दिवसाचा, आनंदाचा साधा एक कवडसाही जिच्या वाट्याला आला नाही, अशी एक दुर्दैवी तरुणी नयना. नऊ दिवसाच्या नऊ रात्री म्हणजे तिच्या साऱ्या स्वप्नांची मोडतोड, उद्ध्वस्तता, नऊ दिवसाचा वेदनामयी प्रवास. पहिल्या स्पर्शाची पहिली कोवळीक, हळुवारता जिच्या वाट्यालाच आली नाही. तिनं अनुभवले ते क्रूर, अमानुष वासनांचे हल्ले. संभोग नव्हताच, तो होता क्रूर भोग. गोळया, इंजेक्शनच्या साह्याने, अनैसर्गिक रीतीने तिच्यावर झाली ती बळजबरी.
``आईवडिलांच्या इज्जतीसाठी हे विष अमृत म्हणून पितेय, माझ्या लहान बहिणींची लग्ने व्हायचीयेत.'' ही तिच्या एका पत्रातील ओळ.
काय वेदना भोगल्या असतील त्या कोवळया मुलीने, विचारही करवत नाही. थोडंसं लागलं, खरचटलं तर कित्येक वेळ हळहळत बसणारे आपण, इतकी मोठी जखम घेऊन ही कोवळी पोर नऊ रात्री अक्षरश: स्वत:च्याच नवऱ्याबरोबर झुंजत राहिली. एकटी, एकाकीपणे आणि असहायतेच्या एका दुर्बल क्षणी ती थांबली... शांत झाली.
मुलीला नवरा शोधताना तो नोकरदार असावा, चांगला असावा, सुस्वभावी असावा, घरदार, पगार, माणसे, एड्स, इतर काही समस्या नाहीत हे सारं पाहून लग्न जमविली जायची. पण तो लिंगपिसाट आहे की नाही ? तो लैंगिक विकृतीने पछाडलेला आहे की नाही ? हे तपासून पाहण्याची कोणतीच पद्धती अस्तित्वात नव्हती आणि नसणारही आहे. नयनासारख्या इतर अनेक मुली या विकृतीला बळी गेल्या असतील, जात राहतील. मग यावर पर्याय काय ? कुठला कायदा, संरक्षण ? काहीच नाही. तर इथे गरज आहे ती स्त्रियांच्या आत्मबलाची, आत्मविश्वासाची, स्वसामर्थ्याने प्रतिकार करून प्रसंगी गोड बोलून साम, दाम, दंड, नीतीचा वापर करून हे सारं थांबविण्याची. आई वडिलांनी विश्वास द्यावा मुलींना, ``तुझं लग्न जरी झालं तरी तू आमचीच आहेस. तुला कसलाही त्रास झाला तरी सांग आम्हांला. येऊ आम्ही तुझ्या मदतीला. घाबरू नकोस. एकटी नाहीस तू.'' हा विश्वासही प्रचंड बळ देऊन जातो मुलींना. ही लढाई प्रत्येक स्त्रीची आहे. घरात आहे, घराबाहेर आहे. आता आपण सगळयाजणींनी सिद्ध व्हायला हवं. किती काळ हे सारं सहन करून आत्मघाताच्या निर्णयावर हे असंच सोडून द्यायचं. आता नव्यानं विचार करायला हवा. म्हणजे मग समाजातील इतर नयनांचे बळी जाणार नाहीत. लढण्याचं सामर्थ्य पाहिजे प्रत्येक स्त्रीत. रडून-भेकून हे प्रश्न सुटणारच नाहीत. आत्मविश्वास, आत्मबलाची कवच-कुंडलं घालूनच आता उतरायला हवं विवाहाच्या रणांगणात...
तृप्ती अंधारे,
कर्मयोग, बी १/४, पारिजातक अपार्टमेंट्स,
नाईकवाडी नगर, उस्मानाबाद ४१३५०१