पृथ्वी, आप, वायू, तेज आणि आकाश या पंचमहाभूतांनी व्यापलेल्या विश्वात मनुष्यप्राणी हा निसर्गाचा एक अविभाज्य भाग आहे. प्राथमिक अवस्थेत मानवाने कडाडणाऱ्या विजा, धो-धो पडणारा पाऊस आणि सुसाट वाहणारे वारे या निसर्गाच्या रौद्रभीषण रूपाची पूजा केली. मानवी बुद्धीचा जसजसा विकास झाला तसतशी आपण निसर्गावर मात करू शकू याची त्याला जाणीव झाली आणि नैसर्गिक देणगीचा तो उपभोग घेऊ लागला. अर्थात असा उपभोग घेताना सुसंस्कृत मानवाने निसर्गाबद्दल कृतज्ञता आणि आदराची भावना ठेवली.
वाढत्या लोकसंख्येबरोबर गरजाही आपोआप वाढल्या आणि संस्कारदेखील बदलले. परिणामी त्याचा बेदरकारपणा वाढला आणि तत्त्वे झुगारून अल्पावधीत गडगंज संपत्ती कमवण्याच्या लालसेपोटी मानवाने निसर्गाची लयलूट करण्यास सुरुवात केली. स्वत:च्या भविष्याची तसेच भविष्यकालीन पिढीचा विचार न करता नैसर्गिक संपत्तीबाबत केवळ उपभोगाचीच भावना त्याने बाळगली. शेतीसाठी, औद्योगिकीकरणासाठी, रस्त्यांसाठी, धरणासाठी जंगले साफ केली. भारत देशात स्वातंत्र्योत्तर पहिल्या वीस-बावीस वर्षांत सुमारे ३४ लाख हेक्टर जंगलक्षेत्र साफ करण्यात आले, खनिज संपत्ती अविवेकाने वापरली, प्रदूषके निर्माण केली आणि निसर्गाच्या घटकांचे संतुलन बिघडविले. या सर्वांचा परिणाम म्हणून महापुराच्या आपत्ती ओढवल्या, सुपीक जमिनी उजाड झाल्या, कित्येक वनस्पती आणि प्राणीजाती नामशेष झाल्या.
भारत सरकारच्या कृषी मंत्रालयाने १९८० साली केलेल्या अंदाजानुसार देशाच्या एकूण ३२९ दशलक्ष हेक्टर क्षेत्रापैकी सुमारे १७५ दशलक्ष हेक्टर क्षेत्र हे विविध पर्यावरणीय प्रश्नांनी ग्रासलेलं आहे. खरे तर राष्ट्नीय नवनीतीनुसार ३३ टक्के वनाखाली असावे असे अपेक्षित आहे. जपान, जर्मनी, अमेरिका यासारख्या देशात १/३ भूभागापेक्षा जास्त वनक्षेत्र आहे. जगातील दरडोई वनक्षेत्राचे प्रमाण ०.८ हेक्टर एवढे आहे, तर भारतात ते ०.०८ हेक्टर एवढेच आहे.
प्रचंड प्रमाणात जंगलतोड झाल्यामुळे डोंगर उघडेबोडके झाले आहेत. अशा या ओसाड क्षेत्रावर पडणाऱ्या पावसामुळे दरवर्षी ४५ ते १४० टन एवढी माती प्रती हेक्टरी वाहून जाते. अशा प्रकारे भारतातील सुमारे ६०० कोटी टन सुपीक माती दरवर्षी वाहून जाते आणि त्याचा विपरीत परिणाम देशाच्या अन्नधान्य उत्पादनावर होतो. एकदा वाहून गेलेली माती परत कधीही येत नाही. ही अतिशय गंभीर बाब असून याकडे तातडीने लक्ष देण्याची आवश्यकता आहे. अन्यथा ११० कोटी लोकसंख्येला जगविणे कठीण जाणार आहे. याशिवाय अनियमित पाऊस, नापीक जमीन याचा परिणाम म्हणून पोट भरण्यासाठी लोक शहराकडे निघून जातात. अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष
ॉर्ज वॉशिंग्टन यांनी असे म्हटले आहे की `जो देश आपली माती वाचवू शकत नाही तो आपला देश वाचवू शकत नाही.'
पाण्याची आवश्यकता सुमारे २७८८ दशलक्ष घनमीटर इतकी भासणार असून त्या दिशेने आतापासून पाऊल उचलले नाही तर देशाला तीव्र पाण्याच्या समस्येला तोंड द्यावे लागेल. देशातील हजारो धरणांमध्ये एकूण पडणाऱ्या पावसाच्या सुमारे १० टक्के पाणी साठविले जाते. बाकी पाणी वाहून जाते. महाराष्ट्नच्या भौगोलिक परिस्थितीचा विचार करता आणखी कितीही धरणे बांधली तरी बागायती क्षेत्र जास्तीत जास्त २६ ते ३० टक्केच होऊ शकते जे आज १५-१६ टक्केच आहे म्हणजेच सुमारे ७०-७५ टक्के क्षेत्र हे पडणाऱ्या पावसावरच अवलंबून राहणार आहे. आणि त्याकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे.
अर्थात समस्या कितीही गंभीर असली तरी तिला उत्तर हे असतेच, या न्यायानुसार जल, जमीन व जंगल वाचविण्यासाठी पाणलोट क्षेत्राचा शास्त्रोक्त विकास हा उपाय आहे. अशा प्रकारचे काम गेल्या १५-२० वर्षांत सुमारे ३६००० हेक्टर क्षेत्रावर सुमारे ७०० गावांमध्ये केल्याने त्या गावांचा कायापालट झाला आहे. बाराही महिने टँकरने पाणी पुरवठा होणाऱ्या गावांचा पाणी प्रश्न सुटला असून गावे आता टँकरमुक्त झाली आहेत. विशेष म्हणजे पडीत क्षेत्रे तसेच पावसावर व विहीर सिंचनावर अवलंबून असणारी क्षेत्रे आता कायम स्वरूपी उत्पादित झालेली आणि दारिद्य्र रेषेखालील लोकांचे प्रमाण अशा गावांतून कमी झाले आहे. उदाहरणार्थ, म्हसवंडी, हिवरेबाजार, भोजदरी ही संगमनेर तालुक्यातील अहमदनगर जिल्ह्यातील विरखेल, सामी तालुका, धुळे जिल्हा किंवा कृष्णापूर वराड ही चोपडा तालुका जळगाव जिल्ह्यातील गावे. सलग समपातळी चराच्या तंत्राचा वापर केल्यास कमीत कमी पर्यावरणाचा ऱ्हास नक्कीच थांबविता येतो हे सिद्ध झाले आहे. सी. सी. टी. अर्थात सलग समपातळी चराचे तंत्र हे शिकण्यास तसेच अवलंबिण्यास फार सोपे आहे. हे तंत्र नेहमीच्या प्रचलित उपायाच्या तुलनेत अतिशय स्वस्त आहे. यात एक किलो लोखंड अथवा एक किलो सिमेंटही लागत नाही. फक्त मन, मस्तिष्क आणि मनगटाची सांगड असली की बस्स. जमिनीची धूप थांबवून पाणी अडविण्यासाठी अत्यंत प्रभावी असे तंत्र जैवविविधता वाढविण्यास मदत करते. थोडक्यात म्हणजे `आखूड शिंगी, कमी खाणारी व जास्त दूध देणारी गाय' आपणास हवी असते असे तत्त्व आहे.
पाणी जर नियंत्रणाखाली ठेवले नाही तर ते स्फोटक बनते हे आपण पुराच्या आपत्तीवरून शिकलोच आहोत. आणि म्हणून अशा पाण्यास नियंत्रणाखाली ठेवण्याची आवश्यकता आहे. ढगातून पडणारा पाऊस जेव्हा मोकळया जमिनीवर आदळतो तेव्हा तो जमीन दाब देऊन घट्ट करतो व त्याचबरोबर वरचा सकस थर ढिल्ला करतो. परिणामी जमिनीत पाणी मुरण्याची क्षमता कमी होऊन जमिनीत पाणी न जिरता ते वाहू लागते आणि स्वत:बरोबर माती वाहून नेते आणि जमिनीची धूप होते, ज्याचे अनेक दुष्परिणाम आपणास भोगावे लागतात.
पाणवहाळ क्षेत्रात शास्त्रोक्त सी. सी. टी. अर्थात सलग समतल चराचे तंत्र मोलाची कामगिरी करते. जमिनीची धूप जवळजवळ पूर्णपणे थांबवून पाणी जिरण्याची क्रिया वाढीस लागते. त्या क्षेत्रात पडणारा पाऊस तेथेच अडविला जाऊन जमिनीतील पाण्याची पातळी वाढते, ओल वाढते, मातीचे संरक्षण केले जाऊन पिकास व वृक्ष वाढीस पोषक वातावरण निर्माण होते. जैवविविधता वाढते. परिसरातील विहिरीची तसेच तलावाच्या पाण्याची पातळी वाढते. पुरावर नियंत्रण होते. केवळ एका पिकाऐवजी दोन पिके घेता येतात. चाऱ्यात वाढ होऊन जनावरांचा चाऱ्याचा आणि पाण्याचा प्रश्न सुटतो. शेतकरी नगदी पिेके घेऊ लागले आहेत.
सलग समतळ (सीसीटी) चराचे तत्त्व थोडक्यात सांगायचे झाल्यास असे म्हणता येईल.
जे पळते त्याला (पाणी) चालवा
जे चालते त्याला आडवा / थांबवा
जे थांबले त्याला जिरवा
जेव्हा एक मि.मी. पाऊस एक हेक्टर क्षेत्रावर पडतो तेव्हा ते पाणी १० घ.मी. म्हणजेच १० हजार लीटर अर्थात एक टँकर एवढे भरते. बाजारभावाप्रमाणे सुमारे ५०० रुपये प्रती टँकर किंमत धरल्यास त्याची दर हेक्टरी किंमत (३२४ ५००) १,६२,५०० रुपये एवढी होते. हे पाणी आपण योग्यरीत्या अडविले नाही तर तेवढा आपला तोटा होतो. गेल्या १५-२० वर्षांत शास्त्रोक्त पद्धतीने केलेल्या ३६०० हेक्टर क्षेत्रावर दरवर्षी सरासरी १० घ.मी. प्रति हेक्टर या दराने ३, ६०, ००० घ.मी. पाणी अडविले जात आहे. त्यामुळे त्या त्या गावातील पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न कायमस्वरूपी सुटला असून पडीत क्षेत्रावर वृक्षराजी अनंदाने डोलत आहे. शिवार आता पिकांनी फुलू लागले आहे. चारा वाढल्यामुळे गावात दूधदुभते वाढले असून नगदी पिकांमुळे लोकांची आर्थिक परिस्थिती सुधारली आहे.
तसाही जैवविविधतेबाबत महाराष्ट्न् एके काळी समृद्ध होता; मात्र अतिचराई, अवैध कटाई यामुळे जैवविविधतेवर घाला आला आहे. मात्र प्रामाणिक प्रयत्नाने आणि शास्त्रीय पद्धतीच्या अवलंबनाने आपण हा सर्व परिसर पुन्हा हिरवागार जैवविविधतेने नटवू शकतो असा विश्वास सी. सी. टी. च्या कामामुळे निर्माण झाला आहे. आता गरज आहे ती भाकड जनावरे कमी करून अवैध चराई थांबविण्याची. क्षेत्रात प्रामाणिक संरक्षण देऊन वृक्षराजी जोपासण्याची तसेच राजकीय इच्छाशक्तीची आणि प्रामाणिक प्रयत्नांची. असे झाल्यास साने गुरुजी म्हणतात त्याप्रमाणे -
फुलातील वाळवंटे, हसतील शुष्क राने
नटतील भू उजाड, गातील पक्षी गाणे
नवजीवन प्रदाता चैतन्य ओतणारा
सुकल्यास हसविता, आला वसंतवारा.
वसंत टाकळकर
११९५/२६, मुकुंद अपार्टमेंट,
शिवाजीनगर, पुणे ५