जंगल - एका माणसाच्या छंदातून उभं राहिलेलं

एक यशस्वी कारखानदार अशी पुणेकरांना त्यांची ओळख आहे. निसर्गवेड्या पुणेकरांना त्यांची आणखी एक ओळख आहे. या माणसाला जंगलाचं वेड होतं. जंगलातल्या पक्ष्यांची आवड होती. आपली आवड पुरी करण्यासाठी या माणसानं चक्क काही वर्षांच्या सतत प्रयत्नांतून एक जंगल उभं केलं. डोणजेकडून खानापूरकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर `सिपना' नावाचा बंगला जंगलानं वेढलेला दिसेल तुम्हांला. ते जंगल ९० सालापासून वाढवायला, जोपासायला त्यांनी सुरुवात केली होती. १४ वर्षांच्या प्रयत्नांतून त्याला चांगलं बाळसं आलं होतं. त्यांची इच्छा होती की विद्यार्थ्यांसाठी हे जंगल खुलं करायचं. मुलांनी इथे येऊन वृक्षपरिचय करून घ्यावा, जंगलात वस्तीला आलेल्या पक्ष्यांचा अभ्यास करावा. आपण केलेल्या छायाचित्रणांतून निसर्ग परिचय पक्का करावा.... पण नियतीनं हा डाव उधळून लावला. २००४चं वर्ष सरता सरता त्सुनामीची आपत्ती आली आणि अंदमानला आपल्या ४ मित्रांसह निसर्ग अभ्यास आणि छायाचित्रणासाठी गेलेली ही मंडळी पाण्याच्या प्रलयात बेपत्ता झाली. आठवते ना ती घटना तुम्हांला? आता त्यांचं नावही आठवलं असेल. `प्रमोद नारगोळकर' होय, तीच ही व्यक्ती. निसर्गावर नुसतं प्रेम करणारी नाही तर निसर्गाच्या जतन संवर्धनासाठी सतत प्रयत्न करणारी.
वन्यजीवन फोटोग्राफीच्या छंदानं झपाटून जाऊन त्यांनी भारतीय वनं, जंगलं, अभयारण्यं यांची भरपूर भ्रमन्ती तर केलीच पण अमेरिकेच्या वाऱ्यांमध्ये तिथल्या मुख्य राष्ट्नीय उद्यानांना त्यांनी भेटी दिल्या. आणि तिथलं सगळं निसर्ग वैभव रंगीत पारदर्शिकांवर उतरवलं, त्यावरील `स्लाईड शो, प्रदर्शनं' त्यांनी आयोजित केली. त्यावर लेख लिहिले. लोकांनी विशेषत: विद्यार्थ्यांनी आपल्या निसर्गठेव्याचं डोळयांत तेल घालून जतन करावं यासाठी त्यांच्यात जाणीव-जागृतीसाठी त्यांनी अलोट कष्ट घेतले. वनखात्यातील कर्मचाऱ्यांशी त्यांचे अतिशय चांगले संबंध होते. वनाधिकारी त्यांच्या या जंगल उभारणीच्या कामात त्यांना पूर्ण सहकार्य करीत असे. बिया, रोपं जिथून म्हणून मिळेल तिथून ते आवर्जून घेऊन येत. `सिपना'च्या २० एकर परिसरात कितीतरी विविध प्रकारचे वृक्ष, वेली, वनस्पती डोलू लागल्या. त्यांनी तिथं जागोजागी पाण्याची छोटी छोटी तळी राखली. झाडांची मुळं रसरसून वाढली. पक्ष्यांची ये जा वाढली. त्यांना हे जंगल घरटी बांधायलाही आवडू लागलं. जंगल नांदतं झालं. त्यांच्या या निसर्गप्रेमामुळे मानद वन्य जीव रक्षक म्हणून लागोपाठ दोनदा त्यांची नेमणूूक झाली. एवढेच नाही तर २००२ सालचा `वनश्री' हा महाराष्ट्न् सरकारचा पुरस्कारही त्यांना मिळाला होता.
आपल्या या स्वनिर्मित जंगलामध्ये विद्यार्थ्यांनी येऊन अभ्यास, संशोधन करावं, इतरत्र असलेलं निसर्ग वैभव लोकांनी बघावं आणि वनांचं जतन संवर्धन डोळसपणानं करावं म्हणून त्यांनी फाउंडेशन फॉर फॉरेस्ट रिसर्च अँड इकॉलॉजिकल स्टडीज नावाची संस्था स्थापन केली.
`सिपना' हे त्यांनी उभे केलेले जंगल. `सिपना' का? तर मेळघाटाचं जंगल नारगोळकर पतिपत्नींना फार प्रिय होतं. सेमाडोह भागांतून वाहणारी `सिपना' ही मेळघाटची जीवनवाहिनी. त्या जंगलापासून प्रेरणा घेऊन त्यांनी पुण्यालगत हे जंगल उभारले. म्हणून त्याचं नाव `सिपना'. हे म्हणजे वनस्पतींचं जिवंत संग्रहालयच आहे म्हणा ना! ७०० जातींचे २१,०००हून जास्त वृक्ष वनस्पतिसंपदा इथे नांदते आहे. झाडं कधी एकटी नांदत नाहीत. त्यांचा केवढा तरी संसार निर्माण होतो. संपूर्ण जीवनालाच ती कवेत घेतात. वृक्ष म्हणजे एक अत्यंत परिपूर्ण परिसंस्था असते. त्यात जीवनाची कितीतरी जाळी असतात. तशीच ती इथंही निर्माण झाली. १०० हून जास्ती प्रकारचे कीटक, पक्ष्यांच्या ९८ जाती, फुलपाखरांच्या २६ जाती, सापांच्या १४ जाती तर सस्तन प्राण्यांच्याही ७-८ जाती आता इथं आढळतात. त्यांनी `सिपना'च्या जंगलात रोपवाटिकाही सुरू केली. शाळांमधून १ लाख रोपांचे वाटप करण्याचं त्यांचं उद्दिष्ट होतं. २००४ पर्यंत ३७,००० रोपांचं वाटप त्यांनी केलं. डोणजे ते खानापूर दरम्यानच्या रस्त्यांलगत दोन्ही अंगांना ६ कि.मी. अंतरामध्ये त्यांनी वृक्षारोपणाच्या योजनेअंतर्गत ४०००रोपांची लागवड केली होती. त्यांच्या परिवारातील, स्नेही मंडळींनी, विशेषत: गृहिणींनी रोपवाटिकेतील रोपं लावण्यासाठी ३०,००० प्लास्टिकच्या पिशव्यांचा पुनर्वापर करण्यासाठी जमवून त्यांना दिल्या होत्या. अनेक ठिकाणच्या अभयारण्यातील संरक्षकांना, कामगारांना उत्तेजन म्हणून त्यांनी टोप्या, बूट, मफलर अशा उपयोगी गोष्टींचं वाटप वेळोवेळी केलं होतं.
असं हे प्रमोद नारगोळकरांचं व्यक्तिमत्त्व ! मोठ्ठं जिंदादिल! त्यांची पत्नी नयना त्यांच्या छंदातही सामील होत्या. पण आता प्रमोद नारगोळकर त्सुनामीमध्ये बेपत्ता आहेत. त्यांचा कारखाना त्यांचा मुलगा आणि सून सांभाळत आहेत. त्यांची मुलगीही इंजीनिअर आहे आणि सध्या अमेरिकेत आहे. वडिलांच्या निसर्ग प्रेमाला आणि वेडाला तिचा पूर्ण हातभार असे, आहे. नारगोळकरांच्या पश्चात त्यांची पत्नी नयना यांचा निर्धार आहे की नारगोळकर यांचं स्वप्नं मला पूर्ण करायचं आहे. नयनाची पूर्ण श्रद्धा आहे, की सुनामीत बेपत्ता असलेले तिचे पती आज ना उद्या परत येणार आहेत. कोकणातल्या महाड गावी जन्म आणि बालपण गेलेल्या प्रमोद नारगोळकरांच्या रक्तातच निसर्गप्रेम आहे. नैसर्गिक आपत्तीनंच त्यांना तडाखा दिला आहे. निसर्ग चमत्कार झाला तर ते परतही येतील. आपण काय करू शकू? वेळ, पैसा आणि आवड असली की त्याचा विनियोग एखाद्या चांगल्या निर्मितीसाठी कसा करता येईल, याचा एक निसर्गसुंदर आविष्कार नारगोळकरांनी निर्माण केला आहे. `सिपना'च्या जंगलाला तुम्ही भेट नक्की देऊ शकाल आणि आपल्या कुवतीप्रमाणे निसर्गजतन, संवर्धानाचे प्रयत्नही आपण करू शकाल नाही का?
संपर्कासाठी फोन : नयना नारगोळकर
फोन :०२०-२४३३४११५ किंवा मो. ९३७०६७०४१८
उष:प्रभा पागे
सम्राज्ञी, ५८, लोकमान्य कॉलनी,
पौड रोड, कोथरुड, पुणे ३८