कोणाच्याही आयुष्यात `आई' हे फार महत्त्वाचे नाते आहे. आई म्हणजे लहान मुलांना सर्व काही. आयुष्याची सुरुवातच आईच्या आधाराने सर्वजण करत असतात. भूक लागली, एकटे वाटू लागले, कोठे दुखत असले तर पहिली आठवण आईचीच येणार. आईचा स्पर्श झाल्यावर किती सुखद वाटते. आम्हा सर्व भावंडांचे कपडे स्वच्छ धुवून, त्यांना नीटनेटके करून शाळेत पाठवणारी, आपली मुले नीट अभ्यास करतात ना, त्यांना कुणाची कशी संगत आहे ह्यावर लक्ष ठेवणारी, त्यांच्या हातून काही वावगे होऊ नये म्हणून त्यांना शिस्त लावणारी, त्यांच्यामध्ये कामाची आवड निर्माण करणारी, दुसऱ्यांचे अगत्य करणारी, मोठ्या माणसांचा राग मुलांच्यावर काढणारी, सतत कामात असणारी, कधी शांत, कधी रागीट, कधी उदास, चिंतेत असणारी अशी आईची अनेक रूपे माझ्या डोळयांसमोर उभी राहतात.
माझे माहेरचे आडनाव केळकर. आई उमाबाई शंकर केळकर. पुण्याला एकदा माझ्याबरोबर विद्या बाळ आल्या होत्या. दाराला नुसती कडी होती. खरे तर वयाच्या पंचावन छप्पन्नाव्या वर्षीसुद्धा आई घरी नसल्याचे पाहून मला वाईट वाटले. मी शेजारी चौकशी केली तर ती लायब्ररीतून पुस्तके आणायला गेल्याचे समजले. आईचे वय त्यावेळी सत्तरच्या पुढे होते. पण म्हातारपणी आपली आपण लायब्ररीत जाऊन पुस्तक आणणारी आई भेटल्यावर विद्याताइंर्ना आनंद झाला होता. विद्याताइंर्चे माहेरचे आडनाव केळकर आहे हे सांगितल्यावर त्यांनी, `मग त्या आपल्या माहेरवाशीणच आहेत' असे उद्गार काढले होते. त्यांच्या मग काय गप्पा झाल्या ते लिहीत नाही, पण आपण स्त्री मासिकाची खूप वर्षे वाचक आहोत असे तिने सांगितले.
आईचे माहेरचे नाव कमल गोविंद साठे. तिचे वडील निजाम रेल्वेत असल्याने तिचे बालपण तेलंगणातील लहान स्टेशनांवर व नंतर औरंगाबादला गेले. हैद्राबाद राज्यात तेव्हा मराठी शाळा फारशा नव्हत्या. त्यामुळे शिक्षण दुसरी तिसरीच्या पुढे झाले नाही. तिची आई आजोबांची तिसऱ्या विवाहाची बायको. तिची आई ती लहान असतानाच वारली होती. त्यामुळे तिचे माहेरी जाणे फारसे नसे. तिचे एक चुलतभाऊ भास्करराव साठे व त्यांची भावंडे ह्यांच्याशीच तिचा जास्त संबंध होता. तिच्या लहानपणाचा काळ हैद्राबाद संस्थानात, लग्न झाल्यावर आैंध संस्थान व नंतर संस्थाने विलीन झाल्यावर सातारा जिल्ह्यातील लहान लहान गावे मग पंढरपूर व उर्वरीत पंचेचाळीस वर्षे पुण्यात असे गेले. तिला एेंशी वर्षांचे दीर्घायुष्य मिळाले.
आईचे स्टेशनवरचे राहणे. त्यामुळे तिचा सर्व तऱ्हेच्या माणसांशी व भाषेशी संबंध आला. अठरापगड जातीतल्या लोकांशी संबंध आल्याने तिने त्यांच्याशी जुळवून घेतले. आवडी तेलगू व दाक्षिणात्य लोकांशी जुळल्या होत्या.
आई दिसायला चारचौघींसारखीच. वर्ण गोरा पण लहानपणी देवी येऊन गेल्यामुळे तिचा चेहरा थोडा खडबडीत होता. उंची बेताची. अंगाची ठेवण स्थूलपणाकडे झुकणारी. स्वभाव मानी व काहीसा रागीट. पण तिला स्वत:बद्दल आत्मविश्वास होता. ती फार कामसू होती. आळस तिच्या स्वभावात नव्हता. त्यावेळच्या पद्धतीप्रमाणे व आई नसल्याने तिला स्वयंपाकपाणी, घरकाम ह्यांची सवय होती.
वयाच्या पंधरा सोळाव्या वर्षी तिला दाखवण्यासाठी पुण्याला आणले होते. मुलाला आई नाही, राहणारे कुटुंब औंधसारख्या लहान संस्थानी गावात. गावात पाण्याची टंचाई पण वीज व नळ आहेत. नवरा मुलगा डिप्लोमा इंजिनिअर, वर्णाने सावळा आहे, शेजारच्या वाड्यातच दोनचार मित्रांच्याबरोबर राहतो. निर्व्यसनी व कामसू आहे हे तिने आपल्या आत्याबाइंर्च्याकडून ऐकले होते. वडिलांनी आईला पसंत केली. घरच्या मोठ्या माणसांनी पाहिली, त्यावेळी मुलीच्या तोंडावर देवीचे वण आहेत हे लक्षात आले. पण त्या कारणावरून मुलगी नाकारली नाही.
आैंधवासी केळकर कुटुंबाविषयी थोडे लिहिणे आवश्यक आहे. माझे वडील शंकर विष्णू केळकर. त्यांना सर्वजण नाना म्हणत असत. व्यवसायाने इंजिनिअर. नानांना तीन भाऊ व दोन बहिणी. नानांच्या वडिलांना आम्ही अण्णा म्हणत असू.
अण्णा प्राथमिक शिक्षक व स्कूल इन्स्पेक्टर. पण निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी वकिलीची परीक्षा दिली व पुष्कळ वर्षे वकिली केली. वडिलांची आईपण लहानपणीच गेली होती. त्यांचा सांभाळ अण्णांनी केल्याने सर्वांना त्यांच्याबद्दल आदर वाटे. घरामध्ये त्यांचा धाक होता. पण व्यक्तिमत्त्व सुसंस्कृत होते. आैंधच्या घराजवळ संस्थानची जागा होती. हत्ती, घोडे, उंट तेथे होते. ह्या जनावरांना पाहणारी सर्व कामगार मंडळी मुसलमान होती. त्यांची कुटुंबे आईची शेजारी. दुपारच्या वेळी पुष्कळदा ह्या शेजारणी आमच्याकडे येऊन बसत. त्यांची आईला मदत असे व तीपण वेळोवेळी त्यांच्या उपयोगी पडे. तिला मुळातच औरंगाबादपासून अशा शेजाराची सवय होती.
सासरी आल्यानंतर त्यावेळच्या पद्धतीप्रमाणे स्त्रियांना खूप घरकाम असे. आैंधच्या परिसरात त्यावेळी मोठी शाळा नव्हती. त्यामुळे घरच्या मुलांच्याबरोबर घरी राहावयास आलेले नातेवाईक विद्यार्थी असत. घरची राहणी सर्वसाधारण कनिष्ठ मध्यमवर्गासारची होती. उच्चार शुद्ध, संस्कृतचे पाठांतर ह्याबरोबरच घरात शिस्तीचे वातावरण होते. आजोबांचे घरात बारीक लक्ष असे. त्यात मायाही असे. घरच्या बायकांनी दुकानात जाण्याची पद्धत नव्हती. घरातील जेवण वाढणाऱ्या बाईला सारखी उठबस नको म्हणून तरूण मुलांसाठी खूप मोठी वाटी असे. वहिनीला शिल्लक ठेवा अशी आजोबांची सूचना असे. घरातील मुलग्यांनी कामात मदत करावी असेही चित्र होते.
१९३७-३८च्या सुमाराला माझे डॉक्टर काका आप्पा आटपाडीहून बदली होऊन आैंधला आले. तेव्हापासून ते १९४३ पर्यंत आम्ही आप्पांना मिळालेल्या सरकारी घरात राहावयास गेलो. आईच्या आयुष्यातला हा पहिला बदल होता. दवाखान्याशेजारी असणारे प्रशस्त घर. गावातील पागेजवळच्या घरापेक्षा हे घर खूप मोठे व स्वतंत्र सोयींनी युक्त होते. पाठीमागे वर्षभर भरपूर पाणी असणारी विहीर, चिंचा, जांभूळ अशी झाडे, खेळायला भरपूर जागा, सतत येणारे पाहुणे. घराच्या आवारात अनेक वेळा मोर पिसारा फुलवून नाचत असत. आैंधच्या दवाखान्यात नर्सबाइंर्ची उणीव असल्याने डॉक्टकाकांच्या पत्नी रमाकाकू ह्यांना नर्सिंग शिक्षणासाठी पुण्याला पाठविण्याचे ठरले. त्यांची दोन मुले शरद, सुंदर व आम्ही तिघे सख्खी भावंडे ह्यांचे बालपण काही काळ आईच्या देखरेखीखाली झाले. त्यामुळे एकत्र कुटुंबाचा फायदा आम्हा सर्वांना झाला.
दवाखान्याच्या घरात आम्हांला जवळचे शेजारी नव्हते. पण घरात स्वयंपाकाला आजीबाई असत. त्यापैकी श्रीमती काशीबाई बेडेकर ह्यांची व आईची फार जवळीक निर्माण झाली. आमच्या घरी आैंधला असेपर्यंत एक दोन म्हशी असत. म्हशींना बघणाऱ्या ठकूबाई म्हणून होत्या. दवाखान्याच्या मागे माने आजोबा राहात. ते राजघराण्यात जामदार होते. त्यांची बायको बनूबाई. ठकूबाई व बनूबाई ह्या आईच्या सहकारी म्हणूनच वावरत. मुले चुकली तर त्यांना रागावण्याचा त्या बायकांना हक्क असे.
आैंध संस्थान दक्षिणी संस्थानातील एक प्रगतीशील संस्थान
होते. संस्थानचे राजे प्रागतिक विचारांचे होते. स्वत: उत्तम चित्रकार, कीर्तनकार होते. इतिहासाचे प्रेमी होते. गावात नेहमीच नामवंत लोकांची व्याख्याने, कीर्तने, पोवाडे, संगीताचे कार्यक्रम होत. गावात श्री यमाईचे व डोंगरावर मूळपीठ म्हणून देवळे होती. यमाईच्या मोठ्या मंडपात मोठे कार्यक्रम होत. देवळातच गावातील मोठी लायब्ररी होती. आईने वाचनाची आवड तेथेच जोपासली. दिवसभराचे काम संपले की आई रोज काहीना काही वाचत असे. गावात कलाभवन होते. तेथे सुबक बाहुल्या व खेळणी होत असत. तेथे एक महिन्याचा कोर्स झाला. त्यात आईने पूर्णवेळ भाग घेतला. तिला मुळातच शिवणकाम, विणकामाची व क्रोशाच्या कामाची फार आवड होती. आक्कासाहेब पंत कलाभवनचे काम पाहत असत. आईचे टाके फार सुबक आहेत असे त्यांनी तिचे कौतुक केल्याने तिचा आत्मविश्वास वाढीस लागला. आम्हा मुलींचे कपडे हनीकोंब वगैरे करून ती हाताने शिवत असे. आईचा रोजचा स्वयंपाक सुद्धा खूप रुचकर असे. तिच्यासाठी लायब्ररीतून पुस्तके आणण्याचे काम माझे. पुस्तके वाचून झाली की ती परत करण्याची तिला निकड असे. त्यावेळी लायब्ररीचे काम करणारे शहाणे मास्तर मला म्हणाले, की पुस्तके न वाचताच परत आणलीस का ? तर ही पुस्तके आई वाचते, असे मी त्यांना सांगितले. त्यानंतर लायब्ररीत नवी पुस्तके आली की मला बोलावून ते लवकर घेऊन जाण्यास सांगत.
स्त्री, किर्लोस्कर, मनोहर या मासिकांची ती वाट पाहत राही. सावरकरांची त्यावेळी जप्त असणारी पुस्तके, किर्लोस्करमधील बुवाबाजीवरचे लेख तिला फार आवडले होते. किर्लोस्करवाडी वृत्त वाचताना किर्लोस्करवाडीच्या स्त्रिया खूप पुढारलेल्या आहेत असे तिला वाटे.
आमच्या गावात वर्षांतून एकदा पौष महिन्यात जत्रा असे. तेव्हा तंबूतील फिरते सिनेमे येत. साधारण ८-१५ दिवस जत्रा असे. आमच्या घरातील स्त्रियांना एखादा विशेष सिनेमा पाहावयास मिळे तर ठकूबाई, बनूबाई रोज जात. त्यावेळी तिकीट २ आणे असे. `त्यांच्या त्या मिळवत्या असतात' अशी आईची प्रतिक्रिया असे. मिळवत्यास स्त्रीला अधिक स्वातंत्र्य असते असेच तिला म्हणायचे असे. आपल्याला मिळवता येत नाही ह्याची तिला मनोमन खंत वाटे हे मला तिच्याशी बोलताना अनेकदा जाणवले आहे. तीच गोष्ट शिक्षणाची. आमच्या घरी नानांमुळे संस्थानात आलेले युरोपियन पाहुणेही घरी येत. त्यात मॉरिस फ्रीडमन, एव्हलीन वुड व त्यांच्या पत्नी, डॉ. कमल वुड (मुंबईतील एलफिन्स्टन कॉलेजच्या प्राध्यापिका) ही काही नावं. आईला विविध पदार्थ पटकन करता येत. पाहुण्याच्या अभिप्रायाने त्यांना पदार्थ आवडला आहे हे तिच्या लक्षात येई. कमल वुड ह्या पारशी मुंबईकर. त्या आपल्या मराठीत आईशी बोलत. आई त्यांना पदार्थाची कृती हातवारे करून सांगे. आपल्याला शिकायला मिळाले नाही ह्याची तिला फार बोच होती.
`बाईला शिक्षण हवेच बघ', असे ती नेहमी म्हणे.
आैंधला मूळपीठ्या डोंगरावर भवानी म्युझियम आहे. त्या ठिकाणी म्युझियमची इमारत व पायऱ्या बांधण्याच्या कामाची जबाबदारी माझ्या वडिलांवर होती. मुख्य इंजिनिअर व कॉन्ट्न्ॅक्टर पुण्यामुंबईकडेचे होते. ह्या कामाच्या निमित्ताने अनेक कॉन्ट्न्ॅक्टर आमच्या घरी येऊ लागले. त्यातले एक हसन कोंडो म्हणून महाबळेश्वरचे गृहस्थ खूप वेळा जेवायला असत. जेवणे झाल्यावर उष्टी ताटे उचलण्याचा प्रश्न आल्यावर आजोबा नानांना रागावले. `माझी सून उष्टी ताटे उचलणार नाही असं आजोबा नानांना रागावले. वडील (नाना) शांत व संयमी हाते. त्यांनी नेहमीच आपल्या सहकाऱ्यांची ताटे घासलेली मी पाहिली आहेत. आईला त्याबद्दल फार वाईट वाटे. पण बांधकाम संपल्यावर उत्कृष्ट काम झाल्याबद्दल माझ्या वडिलांना सुवर्णपदक मिळाल्यावर आईला फार आनंद झाला होता. त्याच कामाबद्दल हसन कोंडो ह्यांचाही सत्कार झाला होता.
आमची आई खरोखरच फार निराळी होती. आमच्या घरात त्यावेळच्या मानाने स्त्रीपुरुष समानता होती. माझ्या वर्गातील मुलगेसुद्धा आमच्या घरी रोज येत. आमची शाळा सकाळ, दुपार असायची. आैंधचे हायस्कूल आमच्या आजूबाजूच्या पंचक्रोशीत एकच. आैंधच्या शाळेत जवळच्या खेड्यातून आलेली मुले आपली भाकरी खात. घरातून निघताना सकाळी केलेली भाकरी सुकून जाई. आई त्यांच्यासाठी चटणी, कालवण, ताक नित्य देई. आमच्या बरोबर त्यांनाही अभ्यासातले सांगे. त्यांच्या तोंडी असलेल्या शिव्या तिने प्रयत्नपूर्वक घालवल्या.
आईबद्दलची आणखी एक गोष्ट नमूद करण्यासारखी आहे. आैंधला संस्थानचा एक तुरुंग होता. आप्पासाहेब पंत ह्यांचे आयरिश मित्र मॉरिस फ्रीडमन ह्यांच्या प्रयत्नाने भारतातील खुल्या तुरुंगाचा पहिला प्रयोग आैंध संस्थानात झाला. ह्या प्रयोगांतर्गत बाहेर कामाला पाठविण्यात येऊ लागले. दोन कैद्यांची वर्णी सरकारी दवाखान्यात कामासाठी झाली. इब्राहिम व सिद्राम हे दोघेही खुनाच्या आरोपावरून जन्मठेपीवर तुरुंगात होते. इब्राहिम बागेत काम करी व सिद्राम घरात. सिद्रामला स्वयंपाक येत असल्याने तो स्वयंपाकघरात पाणी भरणे, केर काढणे, कपबशा विसळणे, कंदिलाच्या काचा पुसणे ही कामे करी. हा माणूस तृतीयपंथी असावा. त्याचा आवाज व सर्व हावभाव स्त्रियांसारखे असत. तो कामाबरोबर कानडी संगीतही गुणगुणे. दोघेही खूप मायाळू माणसे होती. ह्या दोघांच्या कामाबद्दल महिन्यातून एकदा रिपोर्टिंग होई. आई त्यांचे काम चांगले असल्याचे पुढे होऊन संागे. आईला माणसांमधला चांगुलपणा दिसे. आपले घरदार, निकटचे नातेवाईक यांच्या सहवासाला वंचित असलेल्या लोकांबद्दल तिच्या मनात फार उदारतेची व दयाळूपणाची भावना होती. १९४२ ते ४५ चा काळ हा सातारा जिल्ह्यात फार गाजला. त्यावेळी सांगली-सातारा हे दोन्ही जिल्हे एकच होते. नाना पाटीलांनी प्रती सरकार स्थापन केले होते. ह्या सरकारला पत्री सरकारही म्हणत. ह्या चळवळीतून तुफान लोकजागृती चालली होती. कुंडलचा परिसर त्यावेळी आैंध संस्थानात येत असे. ब्रिटिश हद्दीतून वॉरंट असणारे अनेक क्रांतिकारक संस्थानात आश्रय घेत. आमच्या गावातल्या घरासमोर एक खानावळ असे. तेथे जेवायला नेहमीपेक्षा निराळे लोक आले की क्रांतिकारक गावात असल्याची कुजबूज सुरू होई. ह्या काळात वडूजच्या सरकारी कचेरीवी हल्ला झाला होता. गोऱ्या साहेबांनी गोळीबार करून काही लोक ठार झाले होते. बरेच जखमी आैंधच्या दवाखान्यात होते. त्या काळात शाहीर लोक आपल्या पोवाड्यातून फार ओजस्वी व चैतन्यदायक गाणी म्हणत. आमच्या घरी असाच एक खादीधारी १७-१८ वर्षांचा तरूण मुलगा येऊन उतरला होता. `उठा एठा वीरा, झेंडा हाती धरा, साहेबाला मा%%रा' अशी गाणी गाऊन त्याने सर्व गावाला भारून टाकले होते. तसेच तो एक स्वातंत्र्य देवतेचा पाळणा गात असे. पहिल्या दिवशी पहिला प्रकार गोरासाहेब केलाय ठार, बंदोबस्ताला गोरे लष्कर, जो बाळा रे जो' असा पाळणा गाऊन त्याने सर्व आयाबहिणींना आपलेसे केले होते. त्याची गाणी खूप स्फूर्तिदायक असत. तिन्हीसांजा झाल्यावर आमची जेवणे झाली की आपापल्या अंथरुणात बसून आम्ही त्याच्याकडून गोष्टी ऐकत होतो. इतक्यात त्यांच्या घोंगडीत गोम निघाली व त्याची घाबरगुंडी उडाली. त्याचे दुपारचे शौर्य, कुठल्याकुठे पळाल्याचे पाहून आम्ही हसू लागलो. आई आम्हाला खूप रागावली. ती म्हणाली `मुलांनो, हसू नका. त्याचे वय किती लहान आहे. त्याने केवढी जोखीम घेतली असेल आपल्याला ठाऊक नाही
सर्वच आयांना आपल्या मुलाबाळांची दुखणी काढावी लागतात. नानांची नोकरी संस्थानातील व नंतर संस्थाने विलीन झाल्यावर फिरतीचीच राहिली. आटपाडीला असताना नानांच्या पायांना नारू झाले. तोपर्यंत नारू फक्त पुस्तकातच वाचला होता. नाना खूप आजारी झाले. पायांना खूप सूज आली व पायांना ठणका लागला. नाना तेव्हा आजारी झालेले पाहिले. ते दुखणे आईला वर्षभर पुरले. एखादा फोड फुटून नारू बाहेर येईपर्यंत पायावर आणखी एखादा फोड उठे. खेडेगावाीतल खराब पाण्यामुळे कितीतरी माणसे अद्यापही नारू झालेले पाहतो. फारच भयंकर प्रकार. १९४३ची प्लेगची साथही फार मोठी होती. सगळीकडे उंदीर पडू लागले. गावातल्या अनेक लोकांना लागण झाली आणि एके दिवशी मलाही ताप भरून दोन्ही जांघेत व काखेत गाठी आल्या. २-४ दिवसांच्या आजाराने माझ्या वर्गातील मैत्रीण प्रमिला देशपांडे दगावली व आईचे धाबे दणाणले. घरात वृद्ध आजोबा, नाना फिरतीवर, लहान दोन भावंडे, म्हैस ह्या सर्वांना सांभाळताना आईची फार तारांबळ उडाली. तिच्या मनातील बेचैनी आता डोळयांतून पाझरू लागली. नानांना पत्र जाऊन ते येईपर्यंत आईने अक्षरश: जागून काढले. ताप फार चढला की ती माझ्याजवळ बसून राही. तिने देवाजवळ काय काय मागितले कोणास ठाऊक पण मी आजारातून वाचले व पूर्ण बरी झाले ह्याचा आईला फार आनंद झाला.
आई तशी फारशी देवधर्म उपास करणारी बाई नव्हती. तिचा व्रतवैकल्यावर विश्वास नव्हता ती कधीतरी चार बायका निघाल्या की देवीला जाई. कोणत्याही कर्मकांडाचे तिला अवडंबर वाटे. आम्हांलाही ती त्यापासून दूर ठेवी. मुलांच्या भांडणातही तिने कधी आमची बाजू घेतली नाही. पण आमच्या कल्याणाबाबत ती फार दक्ष असे. तिला भाजणी, मेतकूट, आजोबांच्यासाठी लाह्याचे पीठ इ. गोष्टी घरी जात्यावर दळण्याची सवय होती. एकदा अशीच ती जात्यावर दळत होती. दुपारच्या वेळी पागेतला हत्ती पिसाळला. हत्तीची वर्तणूक त्या आधी बदललेली होती. तो माहुतालादेखील जवळ येऊ देईनासा झाला होता. त्याने एकदोनदा माहुताला सोंडेने फटकारले होते. आमच्या शेजारच्या घरातील, पागेतील मंडळी काहीशी काळजीतच होती. हत्ती पिसाळल्यावर त्याने पायातील साखळया तोडल्या व तो पाण्यासाठी तळयाकडे धावू लागला. सगळीकडे गलका सुरू झाला. मी बाळ, सुलोचना शाळेत होतो. तळयाचा मार्ग आमच्या घरावरून. शाळाही त्याच रस्त्यावर. आई पीठ दळलेले पिठाचे होत, ओचेपदर खोवलेली घरातून तीरासारखी शाळेत धावत आली. रस्त्यावरची माणसे ह्या हत्तीला कोण आवरणार ह्या विवंचनेत. तिने शाळेतून आम्हां तिघांना बखोटीला धरून घरी आणले. त्यावेळी ती किती घाबरलेली होती तो चेहरा मला आजही आठवतो आहे.
१९४८ साली संस्थाने विलीन झाली. आता मुंुबई राज्यात आपली बदली कोठेही होणार ह्याची चर्चा सुरू झाली. आईच्या संसारातील आजोबांची जबाबदारी संपली होती. आई नानांचा संसार पुढील ७-८ वर्षांत विस्तारला.
आई नानांना एकूण सहा अपत्ये. मी, सुलोचना, बाळ आणि मागची जयंत, गिरीश, अनिकेत. अनिकेतचा जन्म मी बी.ए. पास झाल्यावरचा. आईची ही चारही बाळंतपणे घरात मोठे कोणी नसताना झाली. मी व माझी बहीण आता मोठ्या मुली झालो होतो. आई बाळंतपणाच्या अखेरच्या दिवसापर्यंत काम करत असे. १० दिवस संपले की ती आपापल्या दैनंदिन कामाला लागे. नानांच्या बदल्या राणंद, दऊज अशा अगदी लहान गावात धरणाच्या कामावर. आई नानांचा संसार वाढती महागाई, वाढती अपत्यसंख्या ह्यांनी ओढाताणीचा होऊ लागला. त्यातच आम्हां मुलांच्या शिक्षणासाठी दोन ठिकाणी बिऱ्हाड ठेवण्याचा प्रश्न निर्माण होऊन आर्थिक अडचणी येऊ लागल्या. माझ्या वाढत्या वयात ती फार चिडचिडी झाली होती.
आईला आत्ता नव्या व्याधी सुरू झाल्या. तिचा एक डोळा खूप बिघडला. नानांचे बिऱ्हाड त्यावेळी दहिवडीजवळच्या राणंद गावाला होते. लहान मुलांना घेऊन ती बैलगाडी, एस.टी. व आगगाडी
असा प्रवास करून पुण्याला डोळे दाखवण्यासाठी येई. नानांची बदली पुण्याला झाली तेव्हा ती मनातून आनंदली तरी धास्तावलेली होती. पुण्यात घरांची टंचाई, वाढती महागाई असणार असे तिला वाटे. पण तिच्या माहेरची मंडळी वरचेवर भेटतील असेही ती म्हणे.
माझ्या वाढत्या वयात तिचे माझे वारंवार खटके उडू लागले. माझी शालेय अभ्यासातील प्रगती चांगली होती. वर्तणुकीच्या बाबतीत तर मी तिच्याच शिस्तीत व देखरेखीखाली मोठी होत होते. पण ती माझा फार राग करू लागली. माझी कोणतीच गोष्ट तिला पसंत पडत नसे. मला घरकामात रस नव्हता पण माझ्यातील अनेक चांगल्या गोष्टींकडे ती काणाडोळा करी. पुन्हापुन्हा येणाऱ्या बाळंतपणाने ती खरे तर कंटाळली होती. आर्थिक ताणाने ती त्रासली होती. नाना थोडी वर्षे पुण्यात राहिले. पण पुन्हा त्यांच्या बदल्या सुरू झाल्या. आम्ही खेड्यात मोठ्या झालेल्या मुली, त्यांचे विवाह कसे होणार ? मुलांच्या शिक्षणाचे काय ? ह्याची तिला सतत काळजी लागून राही. त्यातच माझ्या मोठ्या भावाचे शिक्षण लवकर पुरे होत नव्हते. त्याच्यावर तिच्या आशा केंद्रित झाल्या होत्या. तिची मोठ्या वयातील बाळंतपणे हा आता इतरांच्या चेष्टेचा विषय झालासा तिला वाटे. दुखणारे डोळे, वाढते ब्लडप्रेशर अशा व्याधी तिला त्रास देत होत्या.
पुण्याला आल्यावर आपल्या धाकट्या तिघांच्याकडे आपले लक्ष केंद्रित केले. आम्हां मोठ्या तिघांना दूधदुभते मिळाले पण धाकट्यांना ती विपुलता नाही असे तिला वाटे. तिला दागदागिन्यांची हौस नव्हती पण आपण घर बांधले तर मी म्हैस घेणार असे ती म्हणे. पुण्यात बदली झाल्याने धाकट्या भावंडांना चांगल्या शाळेत प्रवेश मिळाला. ज्ञानप्रबोधिनीचे डॉ. आप्पा पेंडसे आमच्याकडे नेहमी येत. माझा भाऊ गिरीश बोर्डात आला त्याचे श्रेय ती आप्पांना देई. तिच्या कष्टाचे सार्थक झाले असे तिला वाटले. सर्वजण खेळात भाग घेत. चारही मुलगे इंजिनिअर होऊन आपल्या क्षेत्रात उत्तम काम करू लागले. नाना अजूनही बदलीच्या गावी असत. त्यांना एक्झिक्युटीव्ह इंजिनिअर म्हणून बढती मिळाली होती. नानांचा पोशाख कोट-टोपी-धोतर असा असे. खात्यातील माणसे त्यांना डॉ. राजेंद्रप्रसाद म्हणत.
आईबद्दल लिहिताना आईवडिलांच्या नात्याबद्दल लिहिले पाहिजे. आई रागीट, कधी कधी तिरसट सुद्धा. तितकेच नाना शांत, समंजस. घरी असत त्यावेळी ते तिला घरकामासाठी खूप मदत करत. त्यांचा स्वभाव खूप प्रेमळ व मनमिळावू होता. खरं तर मुलांच्या प्रगतीत नानांना लक्ष धालता आले नाही. आपल्या गरिबीच्या संसारात तुमच्या आईने फार श्रम केले व तुम्हांला चांगले बनवले असे ते म्हणत. तिच्याबद्दल त्यांच्या मनात फार आदराची भावना होती. नानांनी सरकारी नोकरीत राहून एक स्वच्छ अधिकारी म्हणून नाव मिळवले. आई त्यांचा उल्लेख कधी कधी तुकाराममहाराज म्हणून करे. नानांचे अक्षर, ड्नॅइंर्ग सुुंदर होते. आपल्या वरिष्ठांशी वागताना ते स्वत:कडे कधी कमीपणा घेत नसत. तसेच कनिष्ठांनाही ते बरोबरीने वागवत.
वडील निवृत्त झाल्यावर आईवडिलांचे एकत्र राहणे झाले. तो गीतरामायणाचा ऐन भरातील काळ होता. अद्याप टीव्ही आला नव्हता पण रेडिओवर गीतरामायण लागे. ग. दि. माडगूळकर आपल्या धोंडूदादाच्या वर्गात होते. आपल्या घरी ते खूप वेळा येत असत. ते पंचवटीच्या रेसिडेन्सीत राहात. नकला करत व दुसऱ्यांना खूप हसवत. तिला त्यांच्याकडे जाऊन भेटावे असे वाटे पण ते तिला जमले नाही. आई वडिलांनी एकत्र यात्रा केल्या. एका यात्रा कंपनीत त्यांच्या बरोबर कोणीतरी प्राध्यापिकाबाई सहप्रवासी होत्या. यात्रेच्या अखेरीस त्यांनी लहानसा समारंभ ठरवला. नानांना त्यांनी `नको सुंदरी करू कोपा' असा फिशपाँड दिला असे सांगून नाना खळखळून हसले.
नानांचे निधन अकस्मात हार्ट अॅटॅक येऊन झाले. त्यावेळी ते दोघेजण जळगावला गेले होते. आपण परक्या ठिकाणी आहोत हे पाहून आईने दु:ख शांतपणे झेलले.
पुण्याला तिची सर्व मुले सुस्थितीत असल्याचे तिने पाहिले. नानांच्या मृत्यूनंतरही हिंडती फिरती असेपर्यंत वाईच्या घाटावरील कृष्णोत्सव, शिवथरघळ, राजापूरची गंगा, अशा सहली ती समवयस्क स्त्रियांच्याबरोबर करून आली. ती स्वतंत्र राहत असली तरी तिची काळजी तिच्या मुलासुनांनी उत्तम घेतली. होईनासे झाल्यावर आपले घर बंद करण्याचा तिने निर्णय घेतला. आपल्या घरातील पोथ्या-पुस्तके, देव योग्य ठिकाणी नेऊन तिने आवराआवर केली.
शेवटच्या दिवसांत टीव्ही घरोघरी आला होता. दूरदर्शनचे सर्व कार्यक्रम तिला आवडत. टेनिसच्या, क्रिकेटच्या मॅचही तिला आवडत. स्टेफी ग्राफ, नवरोतिलोव्हा खेळताना तिला तारुण्याचा बहर आलेला वाटे.
कधी आनंदी, कधी उदास अशी माझी आई. ती आमच्या घरातील कुटुंबप्रमुख होती. मी तिची फर्स्ट असिस्टंट. तिची सहायक. तिच्यामुळेच माझ्यामध्ये चौकसपणा आला. वाचनाची आवड तर तिनेच जोपासली. तिच्या सर्व वर्तनात पारदर्शकता होती. तिच्या बोलण्यापेक्षा, वर्तनात जास्त धमक होती. केव्हा केव्हा ती फार उदास असे पण झटकन कामाला लागून उदासपणाला पळवून लावण्याचे कसब तिच्यात होते. दुसऱ्यांच्या दु:खात व आनंदात सहभागी होण्याचे तिनेच तर मला शिकवले.
मीनाक्षी आपटे
८ बी, अश्विनी सोसायटी
मुंबई-पुणे रस्ता, मनाली हॉटेलमागे,
शिवाजीनगर, पुणे ५.