-हातानं नाही, अन्नासाठीही नाही, मिठासाठी तडफडवून मारीन या लोकांना म्हणाला होता उत्तमचंद बनिया. तो व्यापारी तर होताच पण सावकारही. कित्येक पिढ्यांपासून त्याच्याच पूर्वजांनी हा झंुझार-बेल्ट धाकात ठेवला होता. तिथले ओराओ आणि कोल जमातीचे आदिवासी कधीही त्याच्या शब्दाबाहेर जाणं शक्यच नाही, अशी त्याची कल्पना होती.
पण अशी अनपेक्षित घटना घडली या सरकारच्या राज्यात. यापूर्वीही सरकारं आली नि गेलीही, पण अशी घटना कधीच घडली नव्हती.
पालामौ अभयारण्याच्या कुशीत झूझार नावाचं आदिवासींचं गाव आहे. गावकरी जंगलात गाई-म्हशी, बकऱ्या वगैरे चरायला घेऊन जात. येताना सरपणासाठी काड्या, काटक्या वेचून आणत, कधी घरं शाकारायला मोठमोठाली पानं आणत, कधी चोरून वेळूची कोवळी कांडं, कंदमुळं आणि चिंचेची पानं आणत. वनविभागाचे कर्मचारी दुर्लक्ष करायचे. ही माणसं पिचत साळू, ससे आणि पक्षीही मारत पण अशी शिकार त्यांना फारशी मिळत नसे. जंगलातले पशु-पक्षीही सावध झाले होते, चाहूल लागताच पळून जात, सहसा जाळयात सापडत नसत.
असं हे अभयारण्यालगतचं गाव, कोयल नदीकाठच्या थोड्याशाच जमिनीवर वसलेलं. ही जमीन उत्तमचंदच्या मालकीची होती. १८३१ सालच्या आदिवासी-विद्रोहानंतर जे हिंदू व्यापारी या भागात शिरले त्यांच्याचपैकी एकजण उत्तमचंदचा पूर्वज होता. आदिवासींची ही घनदाट जंगलानं व्यापलेली जमीन त्यानं सढळ हातानं विकत घेतली. खूप जमीन घेतली. एकदा जमीन विकत घेतली की तिथून आदिवासींना हुसकावून लावणं आतासारखंच त्याकाळीही खूप सोपं होतं. त्याकाळच्या आदिवासींनाही अगदी आजच्या आदिवासींसारखीच हिशेब, दाखले, पुरावे, कायदे इत्यादींची फार भीती वाटायची. त्यामुळे ही जमीन कधीकाळी त्यांच्याच मालकीची होती, त्यांचे पूर्वज कधीकाळी हीच जमीन कसून स्वत:च्या मेहनतीचं पीक स्वत:च्या घरातल्या कोठारात साठवून ठेवत असत, वगैरे गोष्टी झूझार गावातल्या आदिवासींना माहीतच नव्हत्या.
या उत्तमचंदच्या जमान्यातही सारं गाव वेठबिगारीच्या बेडीत जखडलेलं होतं. कित्येक पिढ्यांपासून आपल्या पूर्वजांचं कुठेही न लिहिलेलं कर्ज फेडण्यासाठी हे आदिवासी लोक वर्षानुवर्ष पीक कापणीला तयार झालं की मुकाट्यानं बारा मैल पायपीट करून उत्तमचंदच्या टहाड गावी जात आणि फक्त रोजीरोटी आणि थोड्याश्या धान्याच्या बदल्यात मजुरी करत. जे थोडं धान्य मिळे तेही कर्जखात्यातच नोंदवलं जाई. वेठबिगारी बेकायदेशीर आहे, अशा काही गोष्टी आदिवासी कचेरी त्या इन्स्पेक्टरकडून त्यांच्या कानांवर पडत असल्या तरीही त्यांनी वेठबिगारी चालूच ठेवली होती. कारण उत्तमचंदच्या विरोधात कोर्टात तक्रार नोंदवणं त्यांना शक्य नाही हे ते जाणून होते. कसं शक्य होणार ? तेवढ्यासाठी डालटनगंजला जायचं? वकील कुठून मिळणार ? त्यांना सल्ला देणारं माणूस कुठे मिळणार ? आदिवासी-कल्याण-कचेरीत जाणंही कठीणच, कारण कचेरी शहरात आणि हे राहणार खेड्यात. गावाजवळून रेलगाडीची किंवा बसची सोय नाही. अवघ्या सतरा कुटुंबातल्या शहात्तर माणसांचं हे कोपऱ्यातलं एवढंसं खेडं. भारताला स्वातंत्र्य मिळून तीन निवडणुका होऊन जाईपर्यंत या खेड्याचं अस्तित्वही सरकारच्या खिजगणतीत नव्हतं. चवथ्या निवडणुकीपासून हे लोक मतदान करू लागले. निवडणुकीचे काही दिवस बरे जातात. उत्तमचंद म्हणतो - जंगलातून चालत कसे जाल रे मत द्यायला ? सगळे माझ्याकडून एकएक रुपया घेऊन घरी जा. मी देऊन टाकीन तुमची मतं.
तीन निवडणुका होईपर्यंत हीच व्यवस्था कायम होती. या सत्त्याहत्तर सालीच सगळं उलटसुलट होऊन गेलं. जवळच्याच गावातला बालकिशन सिंह नावाचा शाळामास्तर झूझार गावी येणंजाणं करू लागला. त्यानंच खूप प्रयत्न करून लोकांना शिक्षणाचं महत्त्व समजावून गावच्या तीन मुलांना शाळेत भरती करून घेतलं. त्यानंच सांगितलं की ही सहावी निवडणूक फार महत्त्वाची आहे. लोकांनी स्वत: जाऊन मतदान करावं. पैसे घेऊ नयेत. त्यानं स्वत: भरपूर पैशांची सोय करून झूझारला पंचायतजीच्या मालकीची मोठी विहीर खणवली. पाणीच पाणी, खूप पाणी ! इतके दिवस नदीवरून पाणी आणावं लागे. उन्हाळयात तर थेंब मिळता मिळत नसे.
या निवडणुकीच्या वेळीच उत्तमचंद रागानं जळफळू लागला अन् ठिणगी पडली. निवडणुकीनंतर नवी मंत्रिसभा, जुन्या कचेरीतल्या जुन्याच ऑफिसर लोकांचा नवा अवतार ! झूझार गावी जायला पक्का रस्ता नव्हता, पायवाटच होती, त्याच पायवाटेनं चालत युवा संघटनेची पोरं आली. गावात कोणावर किती कर्ज आहे, कर्जफेडीसाठी कोणाकोणाला वेठबिगारी करावी लागते वगैरे सर्व माहिती त्यांनी लिहून घेतली. गावात पूर्ती मुंडा नावाचा एकच धीट आणि स्पष्टवक्ता म्होरक्या होता. तोच एक असा माणूस होती की ज्यानं रांची, डालटनगंज वगैरे शहरं बघितली होती. धनबादलाही तो काही दिवस हमाली करत असे. पण शेवटी सगळीकडे आर्थिक परिस्थिती सारखीच असते हे जाणून तो बाहेरच्या जगावर थुंकून झूझारगावी परतला होता.
तोच म्हणाला - अरे आम्हांला काय विचारता ? त्या उत्तमचंदच्या वहीत लिहिलंय सगळं.
त्यालाच विचारा काय विचारायचं ते...
-पण वेठबिगारी बेकायदेशीर असाते हे तुम्हांला माहीत आहे का ?
-आम्हाला माहीत असून काय फायदा ? वेठबिगारी नाही केली तर सावकार कर्ज देणारच नाही.
-सावकाराला पकडायचं मग -
-ते तुम्ही पहा.
- तू चल आमच्याबरोबर -
- चला.
पूर्ती मुंडासमोर त्या पोरांनी उत्तमचंदला धमकावलं की या वर्षीपासून कोणीही आदिवासी वेठबिगारी करणार नाही. कोणावर जबरदस्ती झाली तर काय कायदेशीर कारवाई करायची ते आम्ही पाहून घेऊ.
उत्तमचंद कबूल झाला आणि त्याला तसं करणंही भाग पडलं. जमिनीच्या नांगरणीचं काम झूझारवासींनाच द्यावं लागलं. संघटनेची पोरं बजावूनच गेली की या लोकांनी बारा वर्षांपेक्षाही जास्त काळापासून नांगरणी केली आहे, पिकाचा अर्धा वाटा त्यांना द्यायचा.
उत्तमचंद - अर्धाच माझा ?
- हो, पीक कापणीला आलं की आमची समिती सर्वांसमक्ष वाटणी करून देईल.
- ठीक आहे.
हा सगळा प्रकार बघून पूर्ती मुंडा तर पुरता हरखूनच गेला. त्या पोरांना म्हणाला-मला दोन रुपये द्या बाबांनो, ताडी पिऊनच घरी जातो. अरे कुणीकडे सूर्य उगवला रे आज ? कोणाचं तोंड पाहिलं उठल्याबरोबर ?
पोरं म्हणाली - नाही, पैसे देणार नाही. दारू सोड. या दारूमुळंच सर्वनाश होतोय आदिवासींचा.
मग पूर्ती मुंडा त्याच्या कडोसरीच्या आठ आण्याचीच दारू प्याला आणि मातीच्या कुल्लडवरून प्रेमानं हात फिरवत बोलला, `कसला सर्वनाश अन् काय ! काही कळत नाही या पोरांना. अरे या
दारूच्या भरवशावरच आम्ही पोटातली भूक मारतो ना ?
उत्तमचंदनं हार मानली खरी पण बदला घेण्याचीही मनोमन पक्की खूणगाठ बांधली. मनाशीच पुटपुटला - साल्यांना मिठासाठी तडफडवून मारीन.
हा असला उद्धटपणा उत्तमचंदलाच शोभतो, कारण झूझारची माणसं ज्या पालानी आणि मुरु गावी बाजाराला जातात त्या दोन्ही ठिकाणची सगळी किराण्याची दुकानं त्याच्याच मालकीची होती ना ! तो चिडला होता आणि जळफळत मनाशीच बोलत होता - अळणी घाटलं कसं लागतं ते पहाच आता. इतके दिवस माझंच मीठ खाऊन माझ्याशीच नमकहरामी ?
दुकानात मीठ मिळेनासं झालं या गोष्टीकडे सुरुवातीला पूर्तीच्या लोकांनी फारसं लक्ष दिलं नाही पण जेव्हा त्यांच्या लक्षात आलं तेव्हा ते पुन्हा डालटनगंजकडे त्या युवा-संघटनेच्या पोरांकडे धावले. ऑफिसात बसून एकजण ट्नंझिस्टर ऐकत होता. झूझारवासींचं गाऱ्हाणं ऐकून म्हणाला - हे काही आमच्या हातात नाही. ज्याचं दुकान त्यानं माल विकला नाही तर आम्ही काय करणार आणखी कितीतरी मोठाले प्रश्न सोडविण्यासाठी सारखी धावपळ करावी लागते आम्हाला -
खरं तर पूर्तीसारख्या आदिवासींशी या बाबूलोकांचा काहीच हृदयसंवाद नसतो. झालंही तसंच. प्रयत्न करूनही पूर्तीला त्यांच्या समस्येचं गांभीर्य समजावून सांगता येईना. मिठाशिवाय जिणं किती असह्य झालंय ते बाबूलोकांच्या मनापर्यंत पोहोचवता येईना. रोज मिठाची आठवण करत कशीतरी अळणी लापशी गिळून टाकावी लागते हे या संघटनेच्या पोरांना सांगायचं कसं ? शेवटी आपलीच चूक मान्य करून ते लोक परतले. बसचं भाडं वाचवून डालटनगंजहून दहा किलो मीठ घेतलं आणि वीस मैल पायपीट करून गावी आले. घरोघरी थोडंथोडं मीठ वाटून ते जपून वापरायला सांगितलं.
पण दहा किलो मीठ काय अजरामर असतं ? मग पूर्तीनं वनविभागाच्या ठेकेदाराला गाठलं आणि म्हणाला - आम्हाला काम द्या, पैसे नको, फक्त मीठ द्या.
-मीठ ?
कितीही महागाई वाढली असली तरी मीठ ही वस्तू अजून स्वस्तातच मिळू शकत असताना या लोकांचा केवळ मिठाच्या बदल्यात मजुरी करण्याचा प्रस्ताव ऐकून ठेकेदार चक्रावूनच गेला. पण लगेच सावरून त्यानं विचार केली की हा काय प्रकार आहे ते बघायला हवं. या लोकांची माहिती काढायला हवी. उत्तचंदशी त्याचा परिचय होता, म्हणून तो त्याच्याकडेच गेला. जे ऐकलं त्यावर त्याचा विश्वासच बसेना. चांगलेच चतुर आणि वस्ताद दिसतात हे आदिवासी ! शहरातल्या त्या भांडकुदळ पोरांना हाताशी घेऊन आपल्या जुन्या-पुराण्या, परिचित व्यापाऱ्याशी टक्कर घेतात ! बापरे ! त्यांना कामावर घेतलं तर ठेकेदारच गोत्यात यायचा ! नकोच हे झेंगट, असं म्हणून ठेकेदारानं पूर्तीच्या गावकऱ्यांना हाकलून दिलं. ती काळीकाळी माणसं माना खाली घालून पांढऱ्या फटक वाळूवरून चालत निघून गेली.
पुढे कापणीचे दिवस आले तेव्हा त्यांनी त्यांच्या वाटणीचं धान्य देऊन मीठ घेण्याचा प्रयत्न केला. सगळं धान्य गेलं; मीठ थोडंसंच मिळालं. आता सगळे गावकरी कातावले आणि पूर्तीलाच म्हणू लागले -
- तूच त्या पोरांच्या नादी लागून सावकाराकडे गेलास म्हणूनच ही आफत ओढवली. तूच आता आमच्या मिठाची सोय कर. तेव्हा तर खूप नाचत होतास, बढाई मारत होतास, मर्दानगी दाखवून लीडर होऊ पहात होतास !
- नाहीतर वेठगिबारी थांबली असती का रे ?
- नसती थांबली तर काय ? केली असती.
- पिकावर हक्क मिळाला असता ?
- नसता मिळाला, उपाशी राहिलो असतो.
गावकऱ्यांना आता ती वेठबिगारी, पिकात वाटा नसणं वगैरे सगळंच आतापेक्षा बरं होतं असं वाटू लागलं. त्यांच्या विचाराच्या तराजूत त्या काळया, घाणेरड्या खडेमिठाचं पारडं जास्त वजनदार ठरत होतं, त्यापुढे ते वेठबिगारी बंद होणं, पिकात वाटा मिळणं वगैरे सगळंच हलकं पडत होतं.
गावचा बुढा म्हणायचा - अळणी लापशीही गिळली असती रे, पण तब्येत का बिघडते ? सारखा दम का लागतो, हातपाय आखडतात. बरं, मलाच नाही, सगळयांनाच असं होतंय. छाती जड पडते, हातपाय हालवता येत नाहीत.
मग सर्वांनाच वाटू गेलं की हा काहीतरी दैवी कोपच असला पाहिजे. मीठ निमित्त झालं फक्त. बुढा म्हणतच होता - पूर्ती रे, माझ्या घरच्या दोन कोंबड्या विकून फॉरेस्टगार्डकडून मीठ घेऊन ये. एक दिवस तरी खारट चव घेऊ दे सर्वांना.
फॉरेस्ट गार्ड तर पूर्तीचा हा प्रस्ताव ऐकून एकदम खूूषच झाला. आत्ता स्टोअरमधून मीठ आणून देतो म्हणाला.
पूर्ती - दोन कोंबड्या अगदी स्वस्तात विकल्या तरी निदान आठ रुपये येतात.
गार्ड - हो, तेवढे तर येतातच.
पूर्ती - आठ रुपयात किती मीठ मिळतं ?
गार्ड - सोळा किलो.
पूर्ती - मग आण तितकं.
अगदी कडकडीत काळयाभोर मिठाचे ते खडे बघून पूर्ती
म्हणाला - इतकं काळं ?
गार्ड - हत्ती खातात, हरणं खातात, त्यांना काय काळया-पांढऱ्याचं ?
पूर्ती - ते मीठ खातात ? मीठ ?
गार्ड - हो रे बाबा, त्यांच्यासाठी मातीवर मीठ टाकावं लागतं.
पूर्ती - नाहीतर काय होतं ?
गार्ड - सुकून जातात ते प्राणी.
पूर्ती - कुठे टाकतोस त्यांना मीठ ?
गार्ड - आहे एक जागा, सॉल्टलिक म्हणतात त्याला.
पूर्ती विचार करतकरतच गावाकडे परतला. हत्ती आणि हरणं मीठ चाटतात सॉल्टलिकमधून ? ही बातमी ऐकूनच त्याला आनंदाच्या इतक्या उकळया फुटू लागल्या होत्या की पाठीवरचं सोळा किलो मिठाच्या पोत्याचं वजनही त्याला जाणवलं नाही.
बुढ्याच्या सांगण्याप्रमाणे दैवी कोप शांत करण्यासाठी हरमदेवाची पूजा करण्यात आली. चांगलं चापूनचोपून खाणंपिणं झालं. मग पूर्ती नदीकाठी जाऊन बसला. हत्ती अगदी पहाटे किंवा मग सायंकाळी खायला-प्यायला बाहेर पडतात. दिवसाढवळया दिसत नाहीत. तर मग ते मीठमाती चाटतात तरी केव्हा आणि कुठे ? जंगल तर खूपच मोठं ! तरीही पूर्तीनं ठरवूनच टाकलं की सगळं जंगल हिंडून मीठ कुठे टाकलेलं असतं ते शोधायचंच.
झूझारच्या आदिवासींना दुकानात मीठ मिळत नाही, या तक्रारीकडे युवा-संघटनेच्या पोरानं फारसं लक्ष दिलं नसलं तरी गोष्ट त्याच्या लक्षात होती. त्यानं एका मेडिकल रिप्रेझेंटेटिव्हला गाठलं आणि माणसाच्या शरीराला मिठाची किती गरज असते ते विचारलं. मेडिकल रिप्रेझेंटेटिव्ह पोरसवदाच, नुकताच नोकरीला लागला होता. फ्रेश ट्न्ेिंनग घेऊन आलेला असल्यामुळे त्याला त्याचं नव्यानं प्राप्त झालेलं ज्ञान कोणासमोर तरी पाजळण्याची खूप खुमखुमी होती पण ऐकणारंच कोणी मिळत नव्हतं. आता हा आयता श्रोता चालत आलेला बघून तो अतिशय उत्साहानं बोलू लागला -
पाणी आणि मीठ हे शरीरातले इनऑरगॅनिक वा मिनरल घटक असतात. जिवंत राहण्यासाठी या दोहोंची आवश्यकता असते. शरीरातल्या विविध ग्रंथींमधून होणाऱ्या स्रावांसाठी तर यांची विशेष गरज असते. क्लोराईड, कार्बोनेट, बायकार्बोनेट, सल्फेट आणि फॉस्फेट हे प्रमुख क्षार असतात. यांच्या जोडीला सोडियम, पोटॅशियम, क्रॅल्शियम, मॅग्नेशियम, क्लोराइडसकट आयर्न सिओटू सल्फर आणि फॉस्फरस हे क्षारपदार्थ असतात. साधारणपणे थोडक्यात सांगायचं तर मिठामुळे प्राण्यांच्या शरीराला जे फायदे होतात ते असे - १) देहाचे आवरण व त्वचा चांगली राखणे. २) शरीरात पाण्याचा समतोल व रक्ताचा व्हॉल्यूम सांभाळणे. ३) शरीरातील आम्लांचा समतोल राखणे. ४) हाडं व दात सुदृढ ठेवणारी द्रव्ये पुरविणे. मांसपेशी व नर्व्हसेल्स यांची प्रॉपर इरिटेबिलिटी सांभाळण्यासाठीही मीठ आवश्यक असते, तसेच रक्तातील को-ऑम्युलेशनसाठीही. ५) काही एंझाइम सिस्टिम्स, श्वासोच्छ्वासातील पिगमेंट व हार्मोन्ससाठीही मीठ लागते. मिठामुळे शरीरातले सेलमेंब्रेन व क्रॅपिलरी परमिराबिलीटीचं नियंत्रण होतं...
इतक्या गहन, जटिल आणि दुर्बोध गोष्टी ऐकून तो युवा-संघटनेतला पोरगा गडबडूनच गेला, कसंतरी सावरत म्हणाला - अरे, मी काय तुझी परीक्षा घ्यायला थोडंच विचारलं होतं यार !
- मग कशाला ?
- मला एवढंच विचारायचं होतं की मीठ खाल्लं नाही तर काय नुकसान होऊ शकतं ?
- नुकसान काय ? हायक्रॅलरी फूड नाही खाल्लं तर अगदी थोड्या मिठातही निभून जातं.
- अरे बाबा, अगदी काहीच क्रॅलरी न खाणारे लोकही असतात.
- हो, भारतीय लोकांच्या फूड-हॅबिट्स बरोबर नाहीत.
- अरे, पण मी ज्यांच्याबद्दल बोलतोय ते लोक तर...
संघटनेतल्या पोराला कळून चुकलं की या माणसाच्या तोंडी लागणं म्हणजे सावलीशी कुस्ती करून स्वत:लाच घायाळ करून घेणं. ते जिथे बसून बोलत होते त्या डालटनगंजमधल्या चहाच्या दुकानापासून झूझारगाव काही लक्षलक्ष योजनं दूर नव्हतं पण या दोन स्थानांचा जगामध्ये मात्र दोन धु्रवांचं अंतर ! आपण तर जाणतोच की आकाशातल्या तारकांवर नि नक्षत्रांवर कितीही गाणी आणि कविता रचल्या तरी या चांदण्या कोटीकोटी सूर्यांपेक्षाही जास्त उष्णतेनं धगधगत असतात आणि त्यांच्यामध्ये पसरलेल्या काळया आकाशानंच या क्रुद्ध चक्राकार नक्षत्रांना एकमेकांपासून कोटीकोटी मैल अंतरावर तोलून ठेवलेलं असतं. इकडे डालटनगंजमध्ये बाजार गरमागरम, लाकडाचा व्यापार गरमागरम आणि तिकडे झूझारगावी आधुनिक भारतात असूनही अजून बहिष्कृतच राहिलेल्या दुर्दैवी आदिवासींची फसवणूक गरमागरम ! पूर्ती मुंडासारख्या माणसांची अडचण या टेरिकॉटचे कपडे घालून पावडर फासलेल्या माणसाला समजावून सांगण्याचा प्रयत्न सावलीच्या मागे लागण्याइतकाच व्यर्थ !
श्रोता चूप बसलेला पाहून मेडिकल रिप्रेंझेटेटिव्ह म्हणाला - कोणाबद्दल बोलतोयस रे तू ?
पोरगा - ते लोक फक्त कण्यांची लापशी नाहीतर शिजवलेली कंदमुळं किंवा मांस...
- ते मीठ खात नाहीत ? का बॉ ?
- मिळतच नाही.
- दुकानात मीठ मिळत नाही ? काहीतरीच काय ?
- तू फक्त इतकं सांग की लो-क्रॅलरी फूड खाणाऱ्यांना मीठ नाही मिळालं तर काय होईल ?
- काय बोलतो रे तू ? कोणाबद्दल ? बरं ते जाऊ दे, नवी फिल्म लागलीय ती पाहिलीस का ?
- नाही, माझ्या प्रश्नांचं उत्तर दे.
- अरे, अडाणी लोकांना कसं समजावून सांगणार ?
- मग तू कशाला महापंडित होऊन हिंडतोस ?
- ब%%%रं बाबा, मीठ शरीरातलं फ्लुइड कंट्नेल करतं. मीठ नाही मिळालं तर रक्तातलं कोअॅम्युलेशन वाढून ते दाट होऊ शकतं.
हे दाट रक्त हार्टमध्ये जाताना त्रास होतो, श्वास जड होतो.
हातापायात गोळे येऊ शकतात, हालचाली करताना ताण येतो.
हाडांचा आणि दातांचा क्षय तर होणारच. हाडं, दात कमजोर होऊन जातात. चल, सोड या फालतू गोष्टी, फिल्म बघून येऊ, चल.
सिनेमात मस्तपैकी गनमॅन, बंदूकबाजी, भर जवानीतली टांगेवाली आणि अमिताभ बच्चन वगैरे धूमधाम बघून परतताना चांगलं तोंडभर बनारसी पान ठासून आल्यावरही त्या युवा संघटनेतल्या पोराच्या डोक्यात झूझारच्या गावकऱ्यांची समस्याच घोळत राहिली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठून तो तडक उत्तमचंदच्या घरी गेलाच. त्याचा आरोप ऐकून उत्तमचंद खवळून म्हणाला -
उत्तमचंद - पूर्वी हे आदिवासी निदान खोटं बोलत नसत. आता फारच माजून गेलेत साले -
पोरगा - कसे काय ?
- अहो, मी काय त्यांना मीठ विकत नाही ?
- नाही.
- अहो, मी कोणालाच मीठ विकत नाही कारण त्यात काही नफाच नाही. आणवतच नाही मी मीठ. जेव्हा विकत होतो तेव्हा त्यांनाही देतच होतो ना ? अजब बात ! आता मीठ उरलंच नसेल दुकानात.
- पण का आणवत नाही ?
- सांगितलं ना, नफा नाही.
- हे बरोबर वाटतं तुम्हाला ?
- माझं काहीच बरोबर नसतं ना ? कारण मी उत्तमचंद, बनिया, काँग्रेसला पाठिंबा देत होता, मग मी बरोबर कसा असेन? नाही का ? माझं सगळंच वाईट, बोलणं वाईट - करणं वाईट!
- वाकड्यात शिरलात तुम्ही.
- नाही बाबूजी, काँग्रेसला मदत केली मी, पण आता ज्यांचं सरकार आहे, त्यांचं नाही ऐकलं तर माझ्यासारखा खेडूत गरीब वाणी जगणार कसा ? म्हणूनच तुमच्या म्हणण्याप्रमाणे वेठबिगारी बंद केली, पिकावरचा हक्कही सोडला. काँग्रेसच्या पोरांनीही असं काही सांगितलं असतं तर केलंच असतं. पण आता तुमच्या मताप्रमाणे कसं वागणार ? ज्या वस्तूत नफाच नाही ती विकायला सांगणं म्हणजे आमच्यावर जबरदस्तीच नाही का ?
- ते लोक उधारी मागायला येतात ?
- नाही. कशाला येतील ? धान्य मिळतंय त्यांना. मला तर नुसतं नावाला थोडंफार-
- त्या जमिनीत होतंच काय हो ?
- आता नाही फळलं तर काय करणार ? जमिनीत पीक कमी निघालं तर तोही माझाच दोष ? आणि सांगून ठेवतो बाबू, आता ते लोक कर्ज मागायला आले तरी मी देणार नाही.
- का बॉ ?
- तुम्हीच विचार करा ! उधारी दिली की ती वसूलही करावी लागते, हेच तुमच्या सरकारनं बेकायदेशीर ठरवून टाकलं. हे पहा, खूप धांगडधिंगा घातला की झाली गणेशपूजा, असं नसतं. हा कायदा आधीपासून होता पण काँग्रेसच्या सरकारनं त्याकडे डोळेझाक केली. का केली ? कारण काँग्रेस सरकारला माणसाचं दु:ख समजत होतं. त्यांना कळत होतं की सावकारानं कर्ज दिलं नाही तर हे जंगली आदिवासी उपाशी मरतील. तुम्ही लोक इतकी साधी गोष्ट समजून
घ्यायलाच तयार नसता. ठीकच आहे! जे करताहात ते चांगल्यासाठीच असणार ! पण मी मात्र त्यांना कर्ज देणार नाही हे नक्की.
पोरगा हार मानून परतला खरा पण मनाशी त्यानं खूणगाठ बांधली की थोडीफार पैशाची सोय होताच झूझारबेल्टमध्ये एक जनता-दुकान उघडायचं. हा निश्चय काही दिवस टिकूनही होता पण मग दारूच्या बेकायदेशीर विक्रीची एक भानगड उपस्थित झाली. त्यासाठी तो त्या भागातून निघून गेला व झूझारगाव विसरून गेला.
या कार्यकर्त्या पोरांच्या शुभेच्छा लाभूनही पूर्तीसारखी माणसं अळणी अंधारातच खितपत पडून राहिली. पूर्तीचे प्रयत्न सुरू होते. तो रोज पहाटे पाय न वाजवता जंगलात जायचा. हरणाचं सॉल्टलिक वनविभागाच्या ऑफिसरच्या कचेरीलगत असल्यामुळे तिथे जाणं शक्य नव्हतं. शेवटी एक दिवस एका सशाचा पाठलाग करताना त्याला हत्तींचं सॉल्टलिक दिसलं. विलक्षण दृश्य !
हत्तींचा कळप माती चाटत होता. जीव मुठीत धरून पूर्ती जवळच्याच झाडाच्या अगदी शेंड्यावर गच्च चिपकून बसला. वरून त्याला दिसत होते मिठाचे मोठमोठाले दगड. आसपास माती. बाप रे बाप ! मिठाचं शेतच जणू !
थोड्या वेळाने अंधार पडू लागल्यावर हत्ती तिथून निघून गेले. या अभयारण्यातल्या हत्तींना `शो बिझिनेस' चांगला समजतो. संध्याकाळच्या वेळी टुरिस्ट लोक अरण्यातले प्राणी पाहायला येतात. त्यांना वेळूची पानं खाणारे हत्ती बघायचे असतात, म्हणून यावेळी हत्तींचा कळप वेळूवनाकडे जातो. जीपमध्ये बसून, वेळूची पानं खाणारा हत्तींचा कळप बघून टुरिस्ट संतुष्ट होतात.
कळप निघून गेल्यानंतर मोठाल्या दातांचा एक म्हातारा हत्ती आला. आला तो ओरडतच ! त्याचे सर्वच हावभाव फार रानटी होते. एरवी हत्ती फार शांत आणि संसारी वृत्तीचे असतात. पण एखाद्या तरुण हत्तीनं कळपाचा म्होरक्या होण्यासाठी कळपातून हाकलून लावलेला म्हातारा हत्ती खवळलेला असतो. तो काय करेल त्याचा नेम नाही. अशा हत्तीला `एकांडा' म्हणतात आणि सगळेच भिऊन त्याच्यापासून दूर राहतात. पूर्तीसुद्धा घाबरला आणि मनाशीच `हा तर एकांडा दिसतोय' असं म्हणून झाडाला आणखीनच घट्ट लपेटून बसला.
एकांड्यानं आरामशीरपणे मीठमाती चाटली आणि त्यानंतर सॉल्टलिकवर फळफळ मुतून निघून गेला. पूर्तीच्या लक्षात आलं की या हत्तीनं त्याची सगळी चतुराई मातीत कालवून टाकली. पण करणार काय ? हत्तीच्या मुताची जागा सोडून बाकीची बाजूबाजूची मीठमाती कापडात बांधून घरी घेऊन आला. पाणी गरम करून त्यात माती टाकली. बायकोला म्हणाला, `उद्या सकाळी पहावं लागेल माती तळाशी बसल्यावर किती मीठ राहतं ते.'
- पाण्यात मीठ ?
- हो.
सकाळी उठून पाहतो तर माती आणि मीठ दोन्ही भांड्याच्या तळाशी. मग मनाशीच - कसं का असेना, मीठचे ते! सालं दुकानात तर मिळत नाही - असं पुटपुटत तो ते खारट, घाणेरडं पाणीच कापडानं गाळून घटाघट प्याला. सगळया गावकऱ्यांना त्यानं त्या एकांड्या हत्तीबद्दल सयांगितलं आणि जपून राहायला बजावलं. गावचा बुढा म्हणाला -
- पहा रे बाबांनो, जपून रहा, त्यावेळी काय झालं होतं लक्षात आहे नं ? सगळयांना आठवलं. झालं होतं असं की प्रत्येक वर्षी सरांडा फॉरेस्टमधून हत्तींचा एक कळप इकडे बेलतल्याला यायचा अन् जायचा. काही वर्षांपूर्वी एका आदिवासी युवकानं तीर मारून एका हत्तीच्या पिल्लाला ठार केलं होतं. हत्ती चिडले आणि त्या मृत पिल्लाभोवती फेर धरून, माणसाला न समजणाऱ्या भाषेत त्यांनी काहीतरी प्रतिज्ञा केली आणि चालू लागले. मग सुरू झाला सूड उगवण्याचा खेळ ! झूझार व कोलना गावातले लोक गाव सोडून पळाले. त्यावर्षी त्या हत्तींनी ही दोनही गावं तुडवूनतुडवून भुईसपाट करून टाकली. दुसऱ्या वर्षी सरांडा फॉरेस्टमधून इकडे आल्यावर जंगलात काम करणाऱ्या दोन हमालांना मारून टाकलं. तिसऱ्या वर्षी बेलतल्याच्या डाकबंगल्यापाशी एक बस आणि एक गाडी धक्के मारून उलटवून टाकली. लागोपाठ तीन वर्षं माणसावर सूड उगवण्याची इच्छा पूर्ण झाल्यावर ते जरा शांत झाले. वनविभागाची पंचाईत अशी की त्यांना `हिंस्र' असा शिक्का मारून ठार करणं शक्य नव्हतं कारण ते सतत कळप करून हिंडत. शिवाय त्यांच्यावर अन्याय झाला होता म्हणूनच ते चवताळले होते. तूर्तास बेलतल्याच्या जंगलाला काटेरी कुंपण घालण्यात आलं आहे. काटेरी कुंपण म्हणजे निषेधाज्ञा ही गोष्ट हत्ती जाणतात आणि मानतातही. बुढा म्हणाला - काहीही करा, पण हत्तीला डिवचू नका. त्यातही हे एकांडे हत्ती फार भयंकर, काही विसरतच नाहीत.
गावकरी थकून, गळून गेले होते. जपून राहण्याचंं ठरवून निघून गेले. अंगात अजिबात शक्ती नव्हती. पूजापाठ करूनही काही झालं नाही. दम लागत होता, थोडं वजन वाहून आणताच हातपाय दुखत होते. ते जपून आणि सावधपणेच जात व चुपचाप मीठ टाकलेली माती चोरून आणत. झाडावरून उतरण्यापूर्वी सगळे हत्ती निघून गेल्याची खात्री करून घेत. पूर्तीनं त्यांना तसं बजावूनच ठेवलं होतं.
त्यानंतर, बहुतेक या एकांड्यासाठीच, दोनतीन ठिकाणी सॉल्टलिक तयार करण्यात आलं. खूप दिवसांनतर अखेर हा एकांडा अधिक झूझारचे आदिवासी अधिक सॉल्टलिक या जटिल गणिताचं उत्तर वनविभागाला सापडलं, ते बरोबरच होतं.
एकांडा असो की कळप, एलिफंट पॉप्युलेशनची जबाबदारी वनविभागावरच असते. हा एकांडा जरा तिरपागडा. सॉल्टलिकमधलं मीठ चाटून त्यावर मुतून जायचा. निरनिराळया ठिकाणी सॉल्टलिक केल्यावर वनविभागाला वाटलं होतं की एकांडा एकीकडे गेला की हत्तींचा कळप दुसरीकडे जाऊ शकेेल. पण हा एकांडा सगळे हिशेब उलटापालट करून टाकत होता, कधी इकडे जाई तर कधी तिकडे. कळपात राहात नसल्यामुळे त्याला काळवेळाचंही काही व्यवधान राहिलं नव्हतं. वेळीअवेळी केव्हाही तो सॉल्टलिककडे जायचा. त्याचा स्वभाव बदलत होता कारण सॉल्टलिकमधली मीठमाती चोरीस जाते हे त्याच्या लक्षात आलं होतं. तो नजर ठेवून होता. कधीकधी वाटेच्या मध्यभागीच येऊन उभा राहायचा. जीपगाडी दिव्यांचा झोत आला तरी ढिम्म हलायचा नाही, जीपलाच वळसा घेऊन जावं लागे. त्याला कोणाचा संशय येत होता ? सोंड गरगर फिरवत तो माणसांचा वास कुठून येतो ते शोधत होता की काय ?
वनविभागाच्या कचेरीतही या एकांड्याबाबत एकप्रकारचं टेंशन तयार झालं होतं. त्याचा काय नेम ? बरं, त्याला `मॅनकिलर किंवा रोग' म्हणून सिद्ध करता आलं असतं तर वेगळं, पण असा काही पुरावा नसला तर संरक्षित हत्तीला मारून टाकता येत नाही. त्यामुळे सगळेच टेंशनमध्ये होते आणि हा हत्ती अशी काही आक्रमक हरकत करतो की काय त्याचा मागोवा घेत होते. जंगलातले हमाल म्हणायचे की जिकडे तो एकांडा दिसतो तिकडे कामाला जायची त्यांना भीती वाटते. तो दुरून सर्वांवर नजर ठेवून असतो हे त्या हमालांच्याही लक्षात आलं होतं. नक्कीच एकांड्याच्या मनात काहीतरी संशय होता आणि सॉल्टलिकमध्ये मीठ टाकायला जाणाऱ्या लोकांच्याही मनात संशय होता. मीठमाती अशी खणून, खरवडून कोण काढतं ? असं काही कधी त्यांनी पाहिलं नव्हतं. विचित्रच ! मीठ टाकलेली माती कोण कशाला चोरेल ? याबाबतीत काहीच कळत नसल्यामुळे त्यांनी तक्रार नोंदवली नाही. रिपोर्ट करण्यासारखी ही फार महत्त्वाची बाब आहे असंही त्यांना वाटलं नाही. शिवाय मिठासारख्या क्षुल्लक वस्तूचं भलंमोठं भांडार वनविभागाच्या गोदामात होतंच.
तिकडे एलिफंट पॉप्युलेशनही गोंधळात पडली होती. असंतुष्ट होती, कारण सॉल्टलिक तर आहे पण त्यात मीठच नाही हा काय अजब प्रकार आहे हे त्यांच्या लक्षात येत नव्हतं.
या सगळया गोंधळाला कारणीभूत होता पूर्ती आणि त्याचे दोन तरुण साथीदार. सुरुवातीला ते सावध असत, खूपच सावध, सूर्य बुडण्यापूर्वीच झाडावर चढून अगदी वरच्या फांदीला चिकटून बसत. श्वासोच्छवासाचाही आवाज होऊ देत नसत. हत्तींचा कळप आणि मग तो एकांडा निघून गेल्यावर सावकाश उतरून मीठमाती खणून खरवडून नेत. बहुतेक या मिठामुळेच त्यांचे स्नायू कार्यक्षम झाले होते. अवयव लवचिकपणे वेगानं काम करू लागले होते. शरीरातल्या ऑस्मोसिसचं संतुलन होत होतं. रक्तातील द्रवपदार्थ वाढल्यामुळे हृदयावर दाब येत नव्हता, रक्ताभिसरण सुरळीत होत होतं.
बहुतेक ! कारण शरीर कार्यक्षम होताच स्खलनशील मानवी बुद्धी त्यांच्या मानगुटीवर बसलीच ! हळूहळू सावधपणा कमी होऊ लागला. सूर्यास्तापूर्वी, म्हणजे हत्ती येऊन जाण्यापूर्वीच ते सॉल्टलिकमधलं मीठ घेऊन जाऊ लागले. एकांडा त्यांच्यावर नजर ठेवून होता हे त्यांच्या ध्यानीमनीही नव्हतं.
मग अचानक एकांडा जंगलाकडे फारच कमी दिसू लागला. संध्याकाळच्या वेळी, नदीच्या पांढऱ्या वाळूवर उभा राहून तो दूरवर नुसताच बघत राहतो असं कळलं.
काय बघतो ? नदी ओलांडून जाणारे आदिवासी ?
बातमी चांगली नव्हतीच पण त्या एकांड्यानं आता जंगलाकडे जाणं सोडून टार्गेट बदललं आहे हे बघून वनविभागातल्या लोकांचं टेंशन जरा कमी झालं. तरीही फर्मान सोडण्यात आलंच की तो हत्ती कुठे जातो, काय करतो वगैरे सर्व माहिती कचेरीत वेळच्या वेळी देण्यात यावी.
काही दिवसानंतर खैराच्या झाडांच्या जंगलाकडचं काम बंदच करावं लागलं कारण हे खैराचं जंगल होतं प्राचीन किल्ल्याच्या वाटेवर. बातमी अशी होत की एकांडा अलीकडे या किल्ल्याभोवतीच फिरत असतो. हा प्राचीन किल्ला म्हणजे कधीकाळी राज्य चालवणाऱ्या पालामौच्या राजाचा अभेद्य दुर्ग होता. बेलतल्याच्या निबिड जंगलात हा पर्वतासारखा उंच व विशाल दगडी किल्ला आता फारच भकास आणि भयाण दिसायचा. निसर्गातल्या सर्वोच्च सालवृक्षांपेक्षाही उत्तुंग असा पडका किल्ला! इतकं अजस्र मानवनिर्मित स्ट्न्क्चर सहसा आढळत नाही. त्याकडे नुसतं पाहिलं तरी डोळे गरगरतात आणि भीतीही वाटू लागते. तिथे तो एकांडा हत्ती अगदी पायांचा आवाज न करता, चालताना वाळलेली पानं चुकवून, वाघापेक्षाही सावधपणे, किल्ल्याच्या भिंतीला घसटून सोंड उचलून काहीतरी अदमास घेत फिरे. जंगलातल्या हमालांनी हे दृश्य पाहिलं होते, त्याला बघून ते पळून जात.
पूर्ती मुंडाला किंवा त्याच्या साथीदारांना अर्थातच या बातम्या कळणं शक्यच नव्हत कारण वनविभागातल्या लोकांना ते चुकवत असत. त्यांचा सुगावा लागताच जंगलात दडी मारून बसत. खरं पाहिलं तर वनविभागातल्या माणसांच्या खिजगणतीतही नव्हतं ते सॉल्टलिकमधलं मीठ, पण त्याच मिठापायी पूर्तीची माणसं त्यांना टाळत होती. ते लोक आपल्याला मीठचोर म्हणून पकडून नेतील असं त्यांना वाटे. परस्परात असे गैरसमज होते आणि तिकडे तो एकांडा मात्र त्याच्या चाटण्याच्या व मुतण्याच्या मिठापासून वंचित झाल्यामुळे अपराधी कोण ते शोधून उचित न्याय देण्यासाठी सतर्कपणे नजर ठेवून होता. त्याच्या लक्षात आलं होतं की सॉल्टलिक व झूझारवासी यांच्यात काहीतरी संबंध आहे. म्हणूनच तो अंधारात नदीच्या पांढऱ्या वाळूवर उभा राहून झूझार गावाकडे एकटक बघत राही. फारच प्रतीकात्मक दृश्य : नदी, वाळू, आकाश, रात्र, उद्ध्वस्त नि उत्तुंग पडक्या पालामू किल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर तो स्थिर, वयस्क नि नि:संग हत्ती ! जे दिसत नव्हतं ते हे की या हत्तीच्या डोक्यात जी कारस्थानं शिजत होती काही पांढरी कबुतरं उडवण्याचा संकेत देणारी नव्हती.
असेच काही दिवस गेल्यावर एक दिवस तो हत्ती वाळू आणि पाणी तुडवत नदी ओलांडून झूझारगावाकडे गेला आणि विहिरीआड उभा राहिला. सकाळी सगळे गावकरी प्रात:कर्म उरकण्यासाठी बाहेर पडले तेव्हा विहिरीपाशी उभ्या असलेल्या त्या हत्तीमागून सूर्योदय होत होता. लोक तसेच घाबरून परतले आणि दारं बंद करून बसले. भीतीनं सर्वांची दातखीळ बसली होती. खिडकीच्या फटीतून बघत पूर्ती मुंडाही पुटपुटत होता. बाप रे बाप ! आता याला कोणी बाण वगैरे मारू नये म्हणजे झालं ! तो ओरडला - बाबा रे कोणी काही करू नका, बाणबीण मारू नका रे....
कोणीच काही करत नाही, बाण मारत नाही हे बघून हत्तीनं काय हेरायचं ते हेरलं आणि नदी ओलांडून परत गेला. तो जंगलात दिसेनासा झाल्यावर गावकरी दबकतदबकत बाहेर आले तेव्हा त्यांना बघून गावचा बुढा म्हणाला -
- जे म्हणत होतो तेच झालं की नाही ? नक्कीच तुम्ही लोक सावधपणे राहिला नसाल, त्यानं तुम्हांला पाहिलं, नाहीतर कशाला आला असता ?
- नाही, त्यानं आम्हांंला पाहिलं असतं तर आम्हाला नसता का दिसला तो ? हत्ती म्हणजे काय ससा असतो ?
- अरे बाबा, हत्ती मुंगी असतो, फुलपाखरू असतो, हवासुद्धा असतो हवा ! एवढा प्रचंड देह पण अचानक नकळत येऊन डोक्यावर पाय देऊन ठेचू शकतो. अक्कलच नाही रे मूर्खांनो तुम्हाला ! तो तुम्हांला दिसला नाही हे खरं, पण त्यानं तुम्हांला पाहिलं रे डुकरांनो ! नाहीतर तो आलाच नसता.
- बरं, जे झालं ते झालं, आता काय करायचं ते सांग.
- पूर्ती, तुला काय सांगू रे ? चांगला शहरात हमाली करत होतास. कोळशाच्या खदानीत किंवा स्टेशनवर काम करायला गेलेले आदिवासी शहरातच राहून जातात. तू नाही राहिला. तिकडे लाथा खाऊन इथे परतलास अन् स्वत:ला फार दीडशहाणा समजू लागलास. मोठा ज्ञानी झालास अन् गेलास त्या उत्तमचंदशी वाद घालायला ! अरे, तो वाघ आहे वाघ ! आणि आता तूच जास्त शहाणपणा करून हत्तीला गावात निमंत्रण दिलंस !
- उपाय काय ते सांग.
- सांगतो बाबा, कोणीही मीठ आणायला जंगलात जाऊ नका. ऐकलं ?
आपापल्या घरी कण्या उकडून खा आणि कुठे हत्ती दिसला की पळा.
- काटेरी झुडपांचं कुंपण लावू का ? जंगलात असंच करतात. त्याला हत्ती घाबरतात.
- अरे बाबा, सपाट मातीवरचं गाव हे. कुठेकुठे कुंपण घालशील ?
- मग काय ?
- मीठ आणायला जाऊ नको, बस ! कदाचित काही दिवसांनी विसरलाच तर विसरेल तो हत्ती.
बुढ्याचा उपदेश सर्वांनी मानला. कोणी मीठ आणायला जंगलाकडे गेलं नाही. नवल म्हणजे हत्तीही पुन्हा फिरकला नाही. एक दिवस पूर्तीनं जंगलातल्या ऑफिसरला सांगितलं की एकदा तो एकांडा आमच्या गावाकडे आला होता अन् आम्हांला खूप भीती वाटली होती. ऑफिसरही म्हणाला की आम्हीपण खूप भीत होतो त्याला पण आजकाल बेटा कुठे दिसत नाही. कुठे निघून गेला की काय कोणास ठाऊक !
सर्वांनाच वाटायला लागलं की कुठेतरी निघूनच गेला असणार. जणू त्या गर्द हिरव्या अरण्यात विलीनच होऊन गेला तो धुरकट रंगाचा प्राणी ! जलाशयालगतचे जनावरांच्या पायाचे ठसे बघून त्यांची गणती केली जाते, पण जलाशयापाशी किंवा कमळवनाजवळ काही शोध न घेताच वनविभागानं जाहीर करून टाकलं की तो एकांडा पळाला.
तो मात्र नदीच्या वळणापाशी, वेळूवनात जिथे वेळूची झाडं वाकून कुंजासारखा गर्द आडोसा झाला होता, तिथून सगळं बघत होता आणि अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करत होता. सॉल्टलिककडे आता माणसांची ये-जा नव्हती. वातावरणात कुठेही माणसाचा अमंगळ वास नव्हता. ही काय एखादी नवी रणनीती आहे की काय ? माणूस बेसिकली एक इर्रॅशनल प्राणी आहे हे त्यानं हेरलं होतं. नाहीतर एकांड्या हत्तीला चिडवून त्याच्या सॉल्टलिकमधून मीठ नेणं हे इर्रॅशनलच ! न नेणं हेच रॅशनल. आता माणसं रॅशनल वागणूक करत होती. पण माणसं फार काळ रॅशनल राहू शकत नाहीत आणि या पूर्तीमंडळींनाही ते जमणार नाही हे एकांडा जाणून होता.
अपेक्षेप्रमाणे माणसं फार काळ रॅशनल राहू शकली नाहीत. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे त्यांनी जी इर्रॅशनल चूक केली त्याच्या एक आठवड्यापूर्वीच उत्तमचंदनं `इनफ इज इनफ' म्हणून दुकानात भरपूर मीठ विकायला सुरुवात केली होती. झूझारच्या गावकऱ्यांना ही बातमी कळली होती की नाही ते माहीत नाही. कदाचित नसेल कळली, किंवा कळूनही उत्तमचंद आपल्याला मीठ विकेल की नाही त्याची खात्री नसेल वाटली, किंवा कदाचित त्या एकांड्याला एकदा हुलकावणी देऊन सॉल्टलिकमधलं मीठ आणून आपलं पौरुष दाखवण्याची खुमखुमी आली असेल किंवा वनविभागालाच आउटवीट करावंसं वाटलं असेल, नेमकं काय वाटलं ते सांगणं कठीण ! पुष्कळ चौकशीअंती कळलं की त्या दिवशी भल्या पहाटे पूर्ती आणि दोन तरुण पोरं पोती घेऊन निघाले होते. सांगून गेले होते की बायकांना आणि बुढ्याला काही सांगू नका, आम्ही आता जातो अन् येतो. सावधपणे जाऊ, सूर्योदयाला हत्ती निघून गेल्यावरच मीठ घेऊ. तिकडे त्यांना जंगलाकडे येताना बघून एकांडाही सरसावला. हत्ती तसा महाप्रचंड प्राणी ! पण डूक धरलेला हत्ती जेव्हा माणसाच्या चातुरीशी टक्कर द्यायला सिद्ध होतो तेव्हा तो गरज पडली तर मुंगीपेक्षाही नि:शब्द पावलांनी चालू शकतो. प्रत्येक वाळकं पान चुकवून विलक्षण सजगपणे पाय टाकतो. म्हणूनच पूर्तीनं जेव्हा मान वळवून मागे पाहिलं तेव्हा त्याला वाटलं की जणू प्राचीन पालामू किल्लाच धीमी पावलं टाकत येतोय ? खूप जवळून हत्ती असाच असतो त्यापेक्षाही खूप मोठा अगडबंब दिसतो.
हत्ती अगदी पाय न वाजवता सोंड गरगरवत पावलं टाकत होता आणि तीन भयभीत माणसं जिवाच्या आकांतानं आक्रोश करत होती. त्यांच्या किंकाळया ऐकून जंगलातला दूरचा हत्तींचा कळपही गांगरला. हरणं टणाटण उड्या मारत पळू लागली. थोड्याच वेळात माणसांचा आक्रोश दमदार पायांच्या टापांखाली विरून गेला. त्यानंतर एकांड्यानं अगदी माणसांप्रमाणेच विजयोन्मादानं एक तीव्र गगनभेदी ललकारी ठोकली आणि अरण्य तुडवत निघून गेला.
काय झालं, कसं झालं कळणं शक्यच नव्हतं. चिरडून गिचका झालेली माणसांची शरीरं काही साक्ष देऊ शकत नाहीत की वृत्तांत सांगू शकत नाहीत. कोणालाच या तीन आदिवासींच्या वर्तणुकीचा अर्थ समजत नव्हता. हे लोक मीठ चोरायला आले आणि मेले, या गोष्टीवर कोणाचा विश्वास बसणार ?
दरोगा म्हणाला, `काय ? मीठमाती ? नक्कीच दारूच्या नशेत असणार ही माणसं ! सकाळची वेळ. यावेळी आदिवासी दारू पिऊन धुुंद होतात का वगैरे गोष्टी समजावत बसण्यात कोणी वेळ घालवला नाही आणि विषय जास्त जटिल केला नाही. कारण मीठमाती चोरण्याची ही घटना किती दुर्बोध ! मिठासारखी इतकी क्षुद्र आणि क्षुल्लक वस्तू ! दारूच्या नशेत असल्याशिवाय असा मूर्खपणा कसा
शक्य आहे ? हत्तींच्या सॉल्टलिकमधली मीठमाती चोरायसाठी मरण ओढवून घेणं ?
शेवटी दरोगासाहेबांच्या आदेशानुसार तीन मृत आदिवासींना समाधिस्थ करण्यात आलं. या झूझारगावची माणसं अजिबात भरवशाची नाहीत ही गोष्ट तर आपोआपच सिद्ध होऊन गेली. गवत-पाला खाणाऱ्या जनावरांना मिठाची गरज असते, त्यांच्यासाठी टाकलेलं मीठ जर माणसं चोरू लागली तर कसं ? माणसांपासून वन्य प्राण्यांचं रक्षण करणं किती कठीण आहे, ते या आदिवासींच्या विचित्र वागणुकीमुळे आणखीनच स्पष्ट होऊन गेलं.
एकांड्याला काहीच कल्पना नव्हती की या सर्व प्रकारामुळे तो आता एक `धोकेबाज व हिंस्र' हत्ती म्हणून चिन्हीत झाला आहे. तो एकटाच असल्यामुळे त्याला गोळी घालून ठार केलं तरी रानातला हत्तींचा कळप खवळणार नाही या गोष्टीची खात्री वनविभागाला होतीच. मग काळवेळ साधून, एक शिकारी नेमून, एकांड्याला ठार करण्यात आलं. झूझारचे गावकरीही या प्रचंड मृत हत्तीला बघायला आले.
गावच्या बुढ्याला मात्र सारखं वाटत होतं की झालं हे काही बरं झालं नाही. हत्तीचं मढं बघून त्याला वाटलं की या हत्तीनं पूर्तीसकट दोन पोरांना मारून टाकलं म्हणून त्यालाही मृत्युदंड मिळाला, हे वरवरचं सत्य झालं. खरं सत्य तर वेगळंच! मिठासाठी घडलं हे सारं! आदिवासींना मीठच मिळत नव्हतं. मिळालं असतं तर तीन माणसं आणि एक हत्ती मेला नसता. कोण जबाबदार या घटनेला ? कोण ? ज्यानं मीठ विकलं नाही तो माणूस की आणखीच वेगळी एखादी व्यवस्था किंवा नियम? अशी अनाकलनीय व्यवस्था की जी काही नियम व कायदे तयार करून मीठ न विकणाऱ्या उत्तमचंदला काहीही दोष देतच नाही ! बुढ्याला सगळं जाणवत होतं पण त्याचे विचार अस्पष्ट होते, बोलून दाखवण्यासाठी लागणारं शब्दबळही फार सीमित होतं. त्याला जे जाणवत होतं ते तो शब्दात मांडू शकत नव्हता. तो काहीच समजावून सांगू शकला नाही.
झालं हे काही बरं झालं नाही रे - एवढंच त्या बाबूलोकांना ऐकवून बुढा गावकऱ्यांना घेऊन निथून निघाला आणि सगळे ओळीनं पांढरी वाळू ओलांडून गावाकडे चालू लागले. मन मानत नसल्यामुळे ते नकारार्थी माना हलवत होते. मीठ ही प्राण पणाला लावण्याइतकी महत्त्वाची समस्या होऊ शकते ही गोष्ट त्या बाबूलोकांना कधीच समजू शकणार नव्हती आणि त्यामुळे घडलेली घटना त्यांना अगदीच अवास्तव वाटणार हे बुढ्याला कळत होतं. कळत होतं म्हणूनच त्यानं जाताना एकदाही मागे वळून पाहिलं नाही. वाळूवरून दूरदूर जाताजाता त्यांची शरीरं हळूहळू लहान बिंदूसारखी दिसू लागली. वेगानं चालत होते ते. आपल्या जगात परत गेल्यावरच त्यांना स्वस्थता लाभणार होती. त्यांच्या जगात : ज्या जगात परस्पर अविश्वास नाही, पूर्तीच्या मृत्यूची सोपी सोयीस्कर व्याख्या नाही, अशी व्याख्या देऊन त्यांच्या अस्तित्वातील वास्तव सत्य नाकारलं जाणार नाही, त्या जगात.
वीणा आलासे