उमाने मुगाच्या डाळीच्या खिचडीसाठी हॉटप्लेटवर पाण्याचं आधण ठेवलं. महेशला नि सोनयाला ती फार आवडते. ब्रॉकोली घालून केलेली खिचडी नि बरोबर कढी व पापड-लोणचं म्हणजे दोघांची चैनच असते. तेवढ्यात तिला बाथरूमला लागल्यासारखं वाटलं. पोट सांभाळत गडबडीने ती बाथरूमकडे धावली. महिन्यापूर्वीच बेबीचं डोकं खाली उतरलं होतं. तेव्हापासून तिला चालायलाही त्रास होत होता. वाटेत आलेल्या चार वर्षांच्या सोनयाला तिनं हातानेच बाजूला केलन. नेहमीसारखं `अगं, मधनं ऊठ.' असंही तिला म्हटलं नाही. त्याने सोनया जरा गोंधळलीच.
बाथरूममधून बाहेर आली तोवर तिच्या हदयाचा ठोका चुकला होता. गेल्या नऊ महिन्यात न दिसलेला तांबूस डिसचार्ज तिला आज प्रथमच अंडरवेअरमध्ये दिसला. तशी तिची ही दुसरी खेप होती पण पहिलं बाळंतपण सिझेरियनने झालेलं होतं. पेटीतून बाहेर काढावी तशी डॉक्टरांनी सोनयाला बाहेर काढली होती. त्यामुळे खरखुरं बाळंतपण नि त्याच्या कळा म्हणजे काय असतात, हे खरं म्हणजे तिने अनुभवलंच नव्हतं.
आता महेशला सांगावं की न सांगावं ह्या द्वंद्वांतच तिनं फोडणी करून खिचडीचे डाळ तांदूळ परतायला घेतलेन्. `आई, खिचली झाली का?' ह्या सोनयाच्या प्रश्नाला उत्तरही द्यायचं तिला भान नव्हतं. अजून दोन-तीन दिवस होते. डॉक्टरांनी दिलेल्या सी सेक्शनच्या तारखेला. कंबर व पायही अजून दुखतबिखत नव्हते. डाळ तांदळात आधण ओतून त्यात तिखट, मसाला घालून तिनं ती ढवळली व हळूच महेशच्या मूडचा मागोवा घेण्यासाठी स्टडीकडे वळली. तो नेहमीप्रमाणे चिंताग्रस्त, हातातल्या पेनने कागदावर गिरगटत पैशाच्या जमाखर्चात बुडालेला होता. तिची चाहूल लागताच लगेच सवयीने वसकन ओरडला, ` काय गं कटकट आहे तुमची?' त्यावर ती `काही नाही' असं पुटपुटत परत किचनकडे वळली.
खिचडी ढवळून तिनं मीठ घातलन् नि हॉटप्लेटची धग कमी केलीन. `आई, मी पानं घेऊ?' सोनयाच्या या प्रश्नाला तिनं मानेनंच `हो' म्हटलंन् व मनाचा हिय्या करून परत स्टडीकडं निघाली. त्याला कसं सांगावं या विचारातच. रविवारची संध्याकाळ, सात वाजलेले. उद्या कामावर जायचे या विचारानेच महेश डिप्रेस्ड
असतो. त्याच्या फॅक्टरीतही सध्या तंग वातावरण आहे म्हणत होता. ले ऑफच्या वावड्या उठत आहेत, म्हणत होता. त्यात त्याला हॉस्पिटलमध्ये जायला लागेल असं सांगितलं तर तो कसा आणखीनच भडकेल, या विचाराने तिच्या हातापायातलं त्राण गेलं.
तिचा उतरलेला चेहरा बघून तो म्हणालाच, ``काय बुवा झालं आता?'' ती नेहमीप्रमाणे गप्प. `` अगं, बोल ना, काही झालं का?'' या त्याच्या प्रश्नावर ती चाचरत चाचरत `` हॉस्पिटलमध्ये जायला हवं बहुधा,'' असं उत्तरली. त्यावर तो घाईघाईने ``मग चला चला, उशीर नको, बॅग घे बरोबर'' म्हणाला व क्लॉजेटमधून कोटही काढू लागला. त्यावर ती ``जेवण नाही का करून जायचं?'' म्हणते, तोच तो खेकसला, `` जेवण कसलं करतीयेस? बाहेर बर्फ पडायची लक्षणं आहेत. त्याच्या आत हॉस्पिटलमध्ये पोचायला हवं. मी सोनयाला शेजारी क्रॅथीकडे सोडून येतो. तू तयार रहा.''
मुकाट्याने हॉटप्लेट बंद करून मोठ्या कष्टानेच तिनं कोट व शूज घातलेन्. खरं तर सोनयाला सोडून राहायच्या कल्पनेनेच ती खचली होती. तिच्या जन्मापासून चार वर्षांत उमा तिला सोडून राहिली नव्हती. सोनयाची पापी घ्यायची वा तिला कुरवाळण्याची संधी तिला न देता महेश तिला शेजारी घेऊन गेला. मोठ्या जिकिरीनेच तिनं बॅग कारच्या मागच्या सीटवर ठेवलीन्. पोटावरून आपला आपण सीटबेल्ट लावतानाही तिची दमछाक झाली. त्याने कार गराजमधून बाहेर काढता काढता ,` आताच गेलेलं बरं हॉस्पिटलमध्ये, मध्यरात्री जाण्यापेक्षा' म्हटलंन्.
फेब्रुवारीतले दिवस. इंडियानातल्या बर्फाचे. कोणत्याही क्षणी ते पडायला लागेल अशी हवा. रस्तेही बर्फाने निसरडे झालेले. नेहमीपेक्षा जास्तच काळजीपूर्वक महेश गाडी चालवत होता. एकाएकी उमाच्या मनात त्याच्याविषयी अतूट दया उचंबळून आली. `चेकप करून परतच येऊ, आज नको तिथं रहायला.' ती म्हणत होती, त्यावर तो म्हणाला, ``हे बघ, डॉक्टर म्हणतील तसं करू आपण.'' त्याच्या ह्या अनपेक्षित हळुवारपणाने ती थोडी आश्चर्य पावली पण बरीचशी सुखावली.
हॉस्पिटलमध्ये गेल्या गेल्या इंशुरन्स वगैरेच्या भानगडी निस्तरून नर्सने तिला तिच्या खोलीत नेले. डॉक्टर इक्बालने सांगितल्याप्रमाणे तिला त्यांनी मॉनिटरवर ठेवले. अजून कळा बऱ्याच अंतराने येत होत्या व त्या मोठ्याही नव्हत्या. म्हणजे तिला त्या कळतही नव्हत्या. नर्स चेकप करून म्हणाली, `ती एकच इंच डाएलेट झाली आहे, दोन दिवस तर नक्कीच लागतील, तेव्हा तिला घरीच घेऊन जा'. त्यावर घाईघाईने महेश म्हणाला, ``नको, नको, राहू दे तिला इथेच. परत मध्यरात्री यावं लागले तर पंचाईत.'' घरी परतण्याची उमाची होती नव्हती तीही आशा मावळली. रात्री दहाच्या सुमारास तो तिला हॉस्पिटलच्या स्वाधीन करून गेला. तेव्हा उमाला अगदी पोरकं झाल्यासारखं वाटलं.
मध्यरात्री दीड दोनच्या सुमारास मात्र उमा जागी झाली ती पोटातील असह्य वेदनांनीच. कशीबशी बेडवरून उतरून ती खोलीच्या दारापर्यंत गेली व पॅसेज मध्ये कोणी दिसतं का ते पाहू लागली. दोनदा तिनं म्हटलं, ``अहो, तिकडे कुणी आहे का?'' मोठ्याने ओरडण्याचंही तिला बळ नव्हतं. कसंबसं अवसान आणून ती परत ओरडली, ``मला मदत करायला कुणीतरी या ना.'' तेव्हा कुठं एक रात्रपाळीची नर्स उगवली. तिने उमाला परत तपासलं व तिच्या बेंबीवर दोन बोटे दाबत ती म्हणाली, ``मुली, अजून तुझी वेळ आलेली नाही. बाळ खाली सरकतंय नं त्याचं प्रेशर तुला जाणवतंय. अजून दोन दिवस तरी लागतील तुला.''
त्यावर ती अगतिकतेने त्या नर्सला म्हणाली, ``मी ह्या वेदनांनी मरीन असं वाटतंय मला. प्लीज, माझ्या डॉक्टरला बोलवा. ती सिझेरियन करेल माझं` त्यावर नर्स म्हणाली, `बाळा, या वेदनांनी काही लगेच मरायलाबिरायला होत नाही. जरा तुला सहन करायला हवं.' सकाळी साडेनऊच्या सुमारास डॉक्टर इक्बाल आली. तिला पाहून देव पावल्यासारखं उमाला वाटलं. तोपर्यंत उमानं ते आठ युगांप्रमाणे वाटणारे आठ तास कसे काढलेन् ते तिचे तिलाच ठाऊक. तिच्या चेहऱ्यावरचे ते अगतिक भाव पाहून इक्बाल म्हणाली, ``तू नको काळजी करू, आपण करू तुझं सी सेक्शन लौकरच.'' त्यावर एक उर्मट नर्स म्हणाली, ``तिची सर्जरी अजून दोन दिवसांवर आहे व एकही ऑपरेशन रूम आत्ता रिकामी नाही तिच्यासाठी.'' उमाला वाटलं या दोघींच्या वादात आपलं मात्र खोबरं होणार. पण इक्बालने जोरात ओरडून ऑर्डरच सोडलीन्. ` ते मला काही ऐकायचं नाही. आत्ताच्या आत्ता मला हिच्यासाठी ऑपरेशन रूम तयार हवी आहे.'' त्याही परिस्थितीत उमाला इक्बालचं कौतुक वाटलं.
पुढची पंधरा-वीस मिनिटे कशी गेली ते तिलाही कळलं नाही. टिटॅनसचं आणि आणखीही कसली इंजेक्शने. ब्लड प्रेशर मॉनिटर, सलाइनच्या सुया खुपसण्याच्या गोंधळात एक हॉस्पिटलचा अॅडमिनिस्ट्न्ेटर आला व कुठल्याशा पेपर्सवर तिच्या सह्या मागू लागला.तिने असहाय्यपणे इक्बालकडे पाहिलं तेव्हा ती म्हणाली, ``तू खुशाल त्यावर सही कर. हा नेहमीचाच कन्सेंट फॉर्म आहे. ``उमाने कशीबशी सही केलीन् तेव्हा इक्बाल तिला विचारत होती, ``तुझ्या ट्यूब्ज टाय करायच्या का?'' त्याचा नक्की अर्थ न कळल्याने उमा जरा विचारात पडली, पण इक्बालला वेळ नव्हता. `` नको, मी नवऱ्याला विचारलेलं नाही.'' उमा मोघमात कसंबसं बोलली.
तेवढ्यात तिला स्ट्न्ेचरवर ठेवून तिची ऑपरेशनरूमकडे रवानगी झाली. त्यातही जाता जाता तिने खोलीतल्या घड्याळाकडे नजर टाकली. पावणेदहाला तीन मिनिटे कमी होती. ऑपरेशनरूममध्ये चारजण तिच्या दिमतीला होते. आता तिने सर्व हवाला डॉक्टर्सवरच सोडला होता. अॅनस्थेशिया देणारा डॉक्टर अॅण्ड्न्यूज गमत्या होत्या. एपिडरलचाही तिचा पहिलाच अनुभव होता. कारण पहिल्यावेळी भारतात डॉक्टरांनी तिला इंट्नव्हेनसमधून भूल दिलेली होती. एपिडरल म्हणजे पाठीच्या मणक्याच्या मुळाशी दिलेले, मरणाच्या दारात नेणारे, कमरेपासून खालील भाग बधीर करण्याचं ते इंजेक्शन ! ऑपरेशन टेबलावर पडल्या पडल्याही तिला भोवळ येत होती. हवेत
रंगल्यासारखं तिला वाटत होते. `मला गिडी वाटतंय.' ती म्हटली. तेव्हा तिला काय म्हणायचंय ते अॅण्ड्न्यूजला कळेना, तेव्हा इक्बाल म्हणाली, ``म्हणजे तिला डिझी वाटतंय.'' उमा म्हणाली, ``मला थोडं पाणी द्या प्यायला,'' त्यावर तो म्हणाला,``थोड्या वेळाने देऊ बरं, जरा दम धर.'' ती म्हणाली,`` तुझा हात ठेव माझ्या कपाळावर.'' तेव्हा त्याने एक ओला वॉशक्लॉथ तिच्या कपाळावर ठेवला. त्याने तिला जरा बरं वाटलं.
उमाला बधीर झालेल्या पोटावरही फिरलेली सुरी जाणवत होती. ती घाबरून म्हटली,`` मला नाही हे बघायचं, मधे पार्टिशन वगैरे ठेवा. त्यावर हसून अॅण्ड्न्यूज म्हणाला,``तुला तुझं बाळ नाही बघायचं?'' ती म्हणाली,``बाळ बघायचंय, पण माझं पोट कापलेलं नाही बघायचंय.'' म्हणून एका नर्सने पार्टिशन आणून ठेवलं. अॅण्ड्न्यूजने तिला विचारलं, `` तू तुझ्या बाळाचं नाव काय ठेवणार?'' त्यावर उमा हसून उत्तरली,``मुलगा असेल तर जॉर्ज ठेवीन. कारण आज प्रेसिडेंट्स डे आहे ना?'' तेवढ्यात इक्बालने बाळाला बाहेर काढलं. तेव्हा अॅण्ड्न्यूज म्हणाला, ``तुला जॉर्जिया चालेल का''? उमाच्या हृदयाचा परत एकदा ठोका चुकला.आठ दिवसांपूर्वीच महेश म्हणाला होता,``ह्यावेळी मुलगा हवा हं, उमू.'' पण दुसरी मुलगीच झाली, म्हणजे आता महेश वैतागणार. तरीपण चेहरा हसरा ठेवून ती उच्चारली,`` हो, जरूर चालेल.'' एकीकडे मुलगा नाही झाला याचंही तिला बरं वाटलं. कारण दुसऱ्या संतापी, आक्रस्ताळी लहान महेशापेक्षा ही महेशी बरी, असं तिला वाटलं.
बाळाला धुवून पुसून नर्सने उमाजवळ आणलेन् व तिच्या गालाला बाळाचा गाल टेकवलान्. लोण्याहूनही मऊसूत असा तो स्पर्श उमाच्या सर्वांगातून फिरला. तिने त्या सुखाने डोळेच मिटून घेतलेन्. तेवढ्यातही तिच्या नजरेतून बाळाचा तो सावळा रंग निसटला नाही व ती मनाशीच म्हणाली,``काळू आहे गं बाई ते माझं, आता हे त्याच्या डॅडीला कसं आवडणार?''
दोन तास रिकव्हरी रूममध्ये ठेवून तिला नर्सने तिच्या खोलीत आणलं. उमाच्या घशाला सारखी कोरड पडत होती. पण एका ग्लासातल्या बर्फाच्या खड्यांशिवाय दुसरं काहीच नर्स देत नव्हती. त्याचंच वितळलेले पाणी नळीने पिऊन ती आपली तहान भागवण्याचा प्रयत्न करीत होती. एकीकडे तिच्या कमरेत सुया खुपस, ब्लडप्रेशर बघ, हातावरचे सलाईन अॅडजस्ट कर, तिच्या वरच्या ओठावर डावीकडे आलेल्या कोल्ड सोअरची सॅम्पल्स घे यासारख्या तिला त्रासदायक वाटणाऱ्या गोष्टी नर्सेस करत होत्या. तशातच एकीकडे ती थोडं झोपायचा प्रयत्न करीत होती.
ग्लानीतून ती बाहेर आली तेव्हा समोर महेश उभा होता. त्याचा भावनावश चेहरा व त्याचे अश्रंूनी डबडबलेले डोळे पाहून तिच्या मनात त्याच्याविषयी अतीव करुणा दाटून आली.
मंद हसत ती म्हणाली,`` काय झालं?''
त्यावर तो कसाबसा बोलला, `` किती तुझे हे हाल?''
त्यावर थोडा वेळ शांततेत गेला. मग सगळं बळ एकवटून ती म्हणाली,`` रागावला तर नाहीस माझ्यावर?'' तिच्या भीतीनंच वाट काढली होती.
``छे रागवीन कशाबद्दल?'' त्याने समजावण्याचा प्रयत्न केलान्.
``दुसरी मुलगीच झाली, नाही वंशवृद्धी...'' तिची घालमेल लपेना.
``अगं, वेडी की काय तू? कशी छान मुलगी आहे, अशा दहापण चालतील मला..''
त्याचे हे अनपेक्षित उद्गार ऐकून त्याच्याच अश्रूंनी तिच्या उदास डोळयांतून वाट काढली होती.
``हा बघ, नर्सने मला तिचा इन्स्टंट क्रॅमेऱ्याने फोटो पण काढून दिलान्. तिची बोटं बघ कशी लांबसडक आहेत ती.''
त्याने अगदी उत्साहाने बाळाचा फोटो तिला दाखवला. तिने त्या फोटोकडे एक नजर टाकली. खरंच बाळाची लांबसडक बोटंच प्रथम नजरेत भरत होती. तिनं विचारलं, ``सोनू कुठं आहे?'' तिची काळजी तिला लपवता येईना.
``क्रॅथीकडे आहे, तू नको काळजी करू. विश्रांती घे.'' परत त्याचं तिला समजावणं.
``बाळाला त्यांनी पालथं नाकावर झोपवलंय, तिचा श्वास कोंडला तर?'' त्याची काळजीपूर्वक तक्रार.
त्यावर नर्सने खुलासा केला होता. `` जन्मत: बाळाचं नाक चांगलं टणक असतं, ते तसं दाबलं जात नाही.'' तरीपण दोघांना खात्री वाटत नव्हती. भारतात नाही ठेवत बाळे पालथी जन्मल्या जन्मल्या.
त्यानंतर तो घरी गेला. महेशमधल्या प्रेमळ पित्याचं उमाला आज हे नव्यानेच दर्शन झालं होतं. त्याच्या निवडुंगासारख्या काटेरी बाह्यरूपात दडलेल्या त्याच्या अंत:करणाच्या ओलाव्यात आज ती न्हाऊन निघाली होती. नव्यानंच पटलेल्या त्याच्या ह्या ओळखीनं सुखावून जाऊन ती शांतपणे झोपून गेली.
- माधुरी बापट