माझ्या दृष्टिकोनातून सामाजिक कामाची व्याख्या करावीशी वाटते. मला हे माहिती आहे, हल्लीच्या काळातील लोकांना हे मान्य करायला जरा जडच आहे. पण सांगितल्याशिवाय राहवत नाही म्हणून आपले विचार मांडावेसे वाटतात इतकंच ! मी जुन्या काळातली, पण नवीन विचार घेणे म्हणजे काही गैर आहे असं मानणारी नाही. तुलना करता येते, पण ती बॅलन्स ठेऊन. काळाने माणूस बदलला पाहिजे, म्हणजे त्याचे विचार बदलले पाहिजेत.
ज्या समाजासाठी आपण काम करतो, त्या समाजाकडून आपल्याला बरंच काही मिळालेलं आहे आणि आता आपली पाळी आहे ते देण्याची. ही भावना असली पाहिजे. त्यासाठी त्या समाजाबद्दल आपल्याला आस्था, प्रेम, जाणीव, आदर हे असणे जरुरीचे आहे. नाही का ? त्यात देखावा नसावा, लालच नसावी आणि फसवणूकही नसावी. म्हणजे प्रामाणिकपणा असला पाहिजे. मनापासून काम करण्याची इच्छा असावी. हल्ली सोशल वर्क शिकण्याची बरीच संधी उपलब्ध आहे. काही कोर्सेस निघाले आहेत. डिग्री घेता येते ही चांगली गोष्ट आहे. जे आमच्या काळात नव्हते आणि आज आहे पण ते आवडीने घेणे आणि टाईमपास करण्यासाठी किंवा फॅड म्हणून घेणे, आपण मोठं काहीतरी करतो आहोत हे दाखविण्यासाठी करणे किंवा नाईलाजाने करणे कितपत बरोबर आहे ते आपण आपल्या मनानी विचार करून पाहावे आणि मगच निर्णय घ्यावे. एकदा डिग्री घेतली की आपल्याला सगळंच कळतं, आपण काहीही करू शकतो, आपल्याला कुणाची सल्ल्याची गरज नाही आणि आपण कुणावरही टीका करायला मोकळे झालो हे वाटणे चुकीचे आहे असं तुम्हाला वाटतं का ? ह्याचाही विचार करावा. सामाजिक काम म्हणजे काही खेळ नाही. पैसा कमावण्याचे साधन नाही.
१) ह्यासाठी आपला वेळ, आपली शक्ती आणि आपला पैसा खर्च करण्याची तयारी असली पाहिजे.
२) गरज आहे पैसा कमावण्यासाठी ते करू नये.
३) त्याची आपल्याला मनापासून ओढ असली पाहिजे.
४) समाजामध्ये मिक्सअप होणे जरूरीचे आहे, अगदी जवळून पाहण्याची गरज आहे.
५) त्यांच्या सुखदु:खात सामील होणे जरुरीचे आहे. आपण त्यांच्यातील एक आहोत हे दाखवण्याची गरज आहे. त्यांना ह्याबद्दल खात्री देणे. त्यांचा विश्वास मिळवणे आपल्याला आले पाहिजे. हे करताना कुठल्याही तऱ्हेचा देखावा नसला पाहिजे.
६) आपले विचार पक्के असले पाहिजेत आणि ते ठामपणे मांडता आले पाहिजेत. कसलीही त्यात तडजोड करता कामा नये आणि मुख्य म्हणजे आपले विचार व्यक्तिगत आणि समाजापुढे जे आपण मांडतो ते एकच असले पाहिजेत.
७) सामाजिक काम आपल्या घरापासून सुरू केले पाहिजे. बाहेर एक आणि आत एक असे नसावे. बाहेरच्या व्यासपीठावरून विचार मांडणे आणि तेच आपल्या सार्वजनिक जीवनात अंमलात आणणे हे सोपे नसते. बाहेर बोलणे सोपे असते. का तर ते नुसते बोलायचे असतात. स्वत: भोगायचे नसतात. पण घरात घडणाऱ्या गोष्टी आणि त्याचे परिणाम आपल्याला भोगावे लागतात. का तर आपण कुठे ना कुठे त्याच्याशी जोडलेले असतो. आपल्या घरातल्या लोकांचा विचार करणे, त्यांना पटविणे, त्यांच्याशी आपले संबंध चांगले ठेवण्याचा प्रश्न असतो. ते जपावे लागतात, तोडून चालत नाहीतत हे समजून घ्यावे लागते आणि इथेच तुमची खरी परीक्षा आहे.
१९७७ मध्ये हमीद दलवाइंर्चे निधन झाले. तेव्हापासून मी मुस्लिम सत्यशोधक मंडळाचे काम करते. त्याला जवळजवळ एकोणतीस वर्षे झाली आहेत. काम करताना मला जे अनुभव आले, त्यावरून मी हे सगळं सांगत आहे. मुस्लिम महिलंाच्या प्रश्नावर मी काम करते. माझा फिल्डवर्क करण्यावर जास्त विश्वास आहे. आणि ते फार गरजेचे आहे. अर्थात प्रश्नांची माहिती असणे, ते समजून घेणे आणि ते विचार मांडणे हेही तेवढेच जरुरीचे आहे. पण वाचून आणि ऐकून विचार मांडण्यात आणि फिल्डवर्क करून अनुभवलेल्या विचारात फार फरक आहे हे मला आवर्जून सांगावे लागेल. अर्थात अनुभव घेण्यासाठी एक काळ आणि वय लागतं.
हल्ली असं सांगण्यात येतं, की म्हाताऱ्या लोकांनी आता बाजूला व्हावे आणि तरुणांना पुढे जाऊ द्यावे किंवा ते आम्हांला पुढे जाऊच देत नाहीत. ते आपली मतं आमच्यावर जबरदस्ती लादतात असंही काहींचं म्हणणं आहे. तरुणांनी जरूर कामात इंटरेस्ट दाखवावा. आपण होऊन पुढे यावे. आम्हांला हे हवेच पण त्याचा अर्थ असा होत नाही की त्यांनी जुन्या अनुभवी लोकांचं सगळं कसं चुकलं आहे. इतके वर्षं तुम्ही काय केलं ? हे दाखविण्याचा प्रयत्न करावा. हे अधिकार त्यांना आजिबात नाहीत. आमच्या काळातील परिस्थिती आणि आजची, त्यात जमीन अस्मानाचा फरक आहे. जे आम्ही भोगले ते तरुणांना भोगावे लागणार नाही. दलवाइंर्च्या काळात त्यांनी मार खाल्ला, दगड खाल्ले, समाजाचा इतका विरोध सहन केला, की त्याचा जर विचार केला तर अंगावर काटा येईल. निनावी पत्रं, धमक्या, घरावर बहिष्कार हा प्रकार घडत होता. ह्या सगळया गोष्टीला त्यांनी धीराने तोंड दिले. ते गेल्यानंतर मी काम सुरू केले. ती परिस्थती जरा वेगळी होती. निवावी फोन, त्यावर धमक्या, सभेवर दगडफेक होत होती. पण माझ्यावर लाठ्याकाठ्यांनी हल्ले झाले नाहीत. मी एकही दगड खाल्ला नाही. आणि आज मला असं वाटतं की, जर मी एकही दगड खाल्ला असता तर माझी मार खाण्याची भीती गेली असती. मी आणखी बोल्ड झाले असते. हे सगळे दलवाइंर्नी कसे सहन केले याची जाणीव झाली असती आणि हे काम किती अवघड आहे हे कळले असते. उपदेश करणारे बरेच भेटतात. असं केलं पाहिजे, तसं केलं पाहिजे, असं करायला हवं होतं, तसं करायला हवं होतं असं सांगणाऱ्यांना कसलेही अनुभव नसतात. त्यामुळे बोलण्यात आणि करण्यात किती फरक आहे हे त्यांना कळत नाही. `लहान तोंडी मोठा घास' असं करताना विचार जरूर करावा की समोरचा माणूस अनुभवी आहे. आपण जे त्यांना सांगत आहोत, त्याचा त्यांनी अनुभव जरूर घेतला असेल. आपण जर कुणाचा सल्ला घेतला त्यांना असं सांगितलं की तुम्ही सांगा आपण काय करायला हवे ? मला कळत नाही, तेव्हा तो आपला कसा फायदा घेतो. अशा रीतीने तो तुम्हाला सल्ला देईल, जसं काही त्यालाच सगळं कळतं. कसलंही काम स्वत: न करता अनुभव न घेता तो आपल्याला उपदेश करायला लागतो आणि आपल्या सगळया गोष्टी कशा चुकल्या आहेत ते दाखवण्याचा प्रयत्न करतो. आपल्या समोरचा माणूस कोण आहे ? त्याच्याशी कसं बोललं पाहिजे ? आपण त्याचा अपमान तर करत नाही ना ? ह्या सगळया गोष्टीची जाणीव न ठेवता बोलत असतो. तो आपल्याकडून काही शिकायला मागत नाही आणि उलट तुम्हाला काहीच कळत नाही अशा थाटात वावरत असतो. अशी जर तरुण मंडळी वागायला लागली तर तुम्ही काय कराल ?
कुठलीही गोष्ट शिकायला वयाची मर्यादा नसते. लाज वाटण्याचं काही कारण नाही. कमीपणा कशासाठी ? माणसाला शिकण्यासारखे खूप असते आणि ते कधीही पूर्ण होत नाही. प्रत्येक माणसाकडे काही ना काही चांगले गुण असतात. ते घेण्यासारखे असते, ते जरूर घ्यावे मग तो माणूस मोठा असो किंवा छोटा. ह्या सगळयासाठी मोकळेपणा असणे जरूरीचे आहे. मन साफ असले पाहिजे हे लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. आपण कुणाचा अपमान केला तर कधी न कधी आपला अपमान होऊ शकतो. आपण कुणाला दुखवायचा प्रयत्न केला तर त्यासाठी आपलीही तयारी ठेवली पाहिजे. म्हणून मान द्यावा आणि मान घ्यावा. पण कधी कधी नको ते लोक आपल्याला दुखवत असतात, आपला अपमान करतात. आपण ते सगळं सहन करायला मर्यादा ठेवली पाहिजे. अर्थात आपण तो जसा करतो तसंच आपण वागलं पाहिजे असं नाही पण त्यांनी परत अपमान करू नये याचा जरूर विचार करावा.
मी हे जे सांगितलंय त्याचा विचार जरूर करावा आणि पटलं तर घ्यावं. शेवटी घ्यायचे की नाही हे तुमच्यावर आहे. आहे ना ?
मेहरुन्निसा दलवाई, मुंबई