गणितानं शोधलं जैवशास्त्रीय चक्र

मायक्रोबायॉलॉजीत गणित.... कानाला मजेशीर वाटलं तरी या प्रयोगात तसंच घडलंय. संगणकावरच्या मायक्रोबायॉलॉजीतल्या गणिती सिद्धांतांनी, अनघा मातापूरकर नावाच्या विशीतल्या मुलीला मोठं यश मिळवून दिलं.
अनघा मुळात हुषार (म्हणजे मार्क वगैरे मिळवून हुषारी सिद्ध केलेली) मुलगी. १२वी नंतर मेडिकलचा प्रवेश अवघ्या २ मार्कांनी हुकून मायक्रोला आलेली.
पहिल्याच वर्षी वाटवे सर शिक्षक म्हणून समोर आले. त्यांच्या पहिल्याच तासाला त्यांनी बोलता बोलता अख्खा मायक्रोस्कोप सुटा करून टाकला, आणि मुलांना म्हटलं, ``यातले पार्ट्स बघा आणि जमेल तसा जोडून दाखवा.'' मुलांना हा प्रकार एकदम नवा होता. १२वी पर्यंतच्या पठडीतल्या शिक्षणक्रमात फक्त प्रश्न, ठरावीक उत्तरं, आकृत्या, पाठांतर याची सवय असलेल्या मुलांपुढे काहीतरी वेगळंच होत होतं.
अनघा वर्गात होती. शिक्षकांच्या बोलण्याकडे अधूनमधून लक्ष दिलं तरी चालतं, हे सगळया विद्यार्थ्यांना बरोबर माहीत असतं, तसंच अनघाचं सरांकडे अधूनमधून लक्ष होतं. ते मायक्रोस्कोप खोलून दाखवताहेत... ठीक आहे.... थोडं थोडं बघू... पण अचानक त्यांनी सांगितलं, `जोडा बघू आता हा खोललेला मायक्रोस्कोप' अनघा चपापली. या सरांच्या तासाला जरा बारकाईनं लक्ष द्यायला हवं, एवढा धडा तिला पहिल्याच तासाला मिळाला.
सरांची पद्धत काहीतरी वेगळी आहे. त्यांचे तास म्हणजे फक्त वाचन, समजावून सांगणं, उत्तरं लिहून देणं, पाठांतरावर भर.... असं नसून त्यात खूप प्रात्यक्षिक, मुलांबरोबर संवाद, मुलांकडून प्रश्न काढून घेणं आणि त्यावर चर्चा करताकरता अभ्यासक्रम शिकवणं.... असा प्रकार असतो, हे अनघाच्या लक्षात आलं आणि तिला मायक्रोबायॉलॉजी आवडायला लागलं. सर समजावून सांगताना, असं झालं तर ? तसं झालं तर ? असे प्रश्न विचारत, त्यामुळे विचारशक्तीला चालना मिळते आणि मुलं वर्गात रींींशपींर्ळींश राहतात, असं तिचं मत.
मायक्रोस्कोप दाखवल्यावर प्रॅक्टिकलच्या वेळेस सर मुलांनाच सँपल्स गोळा करून आणायला सांगत. मायक्रोस्कोप हे केवढे धमाल उपकरण आहे, हे तेव्हाच अनघाला कळलं. वेगवेगळया ठिकाणचं पाणी, बुरशी, मॉस, शेवाळं असलं काहीबाही बाटलीत जमा करून आणायचं, लॅबमधल्या प्रयोगशाळेत बघायचं, जे काही दिसलं त्याच्या आकृत्या काढायच्या, वहीमध्ये सगळे बारकावे उतरवून काढायचे, आणि नंतर तो सगळा उपद्व्याप सरांना दाखवायचा. साधारणत: मुलांना याच्या बरोबर उलट करायची सवय असते, म्हणजे शिक्षकांनीच लावलेली.... की आधी पुस्तक उघडायचं, त्यात ज्याची आकृती असेल ते पुन्हा पुन्हा दाखवून पार्ट्सची माहिती द्यायची, मग प्रयोगशाळेत तयार असलेल्या स्लाईड्स मुलांना दाखवायच्या. त्यातलं काही मुलांना दिसतं, काहीकडे लक्षंही जात नाही. पण आकृतीवरून सगळं लक्षात ठेवायचं आणि परीक्षेच्या वेळेस तसंच्या तसं उतरवून काढायचं. म्हटलं तर हा प्रकार जास्त सोपा, आयता, त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीनं सोईस्कर.
वाटवे सर मुलांना कामाला जुंपणार.... तुम्हीच ठरवा, तुम्हांला कशाकशाची अंतर्गत रचना बघायची आहे, चार ठिकाणी हिंडा, नमुने गोळा करा, स्लाईड्स तयार करा.... ते बघा, उतरवा, चित्र काढा.... अनघाच्या वर्गातल्या काही मुलांना हे असलं शिकणं जाम आवडलं, काही मुलांना मुळीच आवडलं नाही. अनघाला आवडल्यामुळे तिच्याकडून कामही मनापासून व्हायचं. `तिच्या आकृत्या चांगल्या असत, नोंदवलेली निरीक्षणं नेमकी आणि नेटकी असत,' असं सरांना अजूनही आठवतं.
सायन्सला जाणाऱ्या मुलांना वाटतं, आपल्याला भाषेची काय गरज, पण एक्सप्रेशन साठी भाषेची गरज लागतेच, असं सर आवर्जून सांगतात. तुम्ही प्रयोग करता, निष्कर्ष काढता.... त्या सगळया टप्प्यांवर तुम्हाला ते सगळं कुणा पुढे तरी एक्सप्रेस करावं लागतं, प्रेझेंट करावं लागतं, त्यासाठी ते कसब तुमच्याजवळ हवं, नसलं तर ते विकसित करायला हवं....
अनघाचं पहिलं वर्ष संपलं. उत्तम मार्क मिळाले. पण दुसरं वर्ष वेगळं होतं. वाटवे सर शिकवायला नव्हते. दुसऱ्या शिक्षकांच्या पठडीतल्या पद्धती तिला फारशा पसंत पडल्या नाहीत. परिणामी मार्क कमी झाले, मायक्रोबायॉलॉजीतला इंटरेस्ट कमी होतोय की काय, असं वाटायला लागलं.
मग ती सरांना जाऊन भेटली... मनातली खळबळ त्यांच्या जवळ व्यक्त केली. सरांचंही तिच्या नकळत तिच्याकडे लक्ष होतंच. या
गुणी मुलीचा अभ्यासातला इंटरेस्ट अचानक का बरं कमी झाला असावा ? असा प्रश्न त्यांना पडला होताच. त्यांना उत्तर सापडलं, `आपण एखादा प्रोजेक्ट करूयात ?' त्यांनी तिच्यापुढे प्रस्ताव मांडला. प्रोजेक्टचा विषय उरींलहू होता, त्यात नाट्यमयता होती, त्यात केलेलं काम वेगळं होतं, आणि त्या कामातून अनघाला खूप मानमान्यता मिळाली. काय होता तो प्रोजेक्ट ?
विषय होता - सूक्ष्मजीवांमधली सामाजिक वर्तणूक.
समाजात वावरताना जे नियम, पद्धती असतात, त्या फक्त माणसात, प्राण्यात असतात, असं नव्हे. अगदी बॅक्टेरियांपासून सूक्ष्मजीवजंतूतही असतात. त्याची पातळी वेगळी असेल, क्लिष्टता वेगळी असेल.... पण सोशल लशहर्रींर्ळेीी सगळयांमध्ये असतं. नुसतं एकत्र येणं, समूहात राहणं, म्हणजे ीेलळरश्र लशहर्रींर्ळेीी नाही. त्यात कुठेतरी रर्श्रींीीळीा असतो.... म्हणजे कुणाचं तरी कुणासाठी तरी त्याग करणं. थोडं स्पष्ट करून सांगायचं तर कुणीतरी काहीतरी काम करतं, पण त्या कामाचा प्रत्यक्ष फायदा त्या काम करणाऱ्याला न होता, दुसऱ्यांनाच होतो. अशी उदा. सगळीकडे आहेत. त्यापैकी सगळयात गाजलेलं उदा. म्हणून मधमाशीकडे बोट दाखवता येईल. काम करणाऱ्या माश्या अन्न गोळा करतात, घरटं (पोळं) बांधतात, अंड्यांची राखण करतात, अळया वाढवतात. सगळं करतात. स्वत: मात्र अंडी घालत नाहीत. दुसऱ्या कुणाच्यातरी अंड्यांची त्या काळजी घेतात, दुसऱ्या कुणाचीतरी बाळं वाढवतात. प्रजोत्पादनाचं काम करते राणीमाशी... याला म्हणतात `अल्ट्रुइझम.'
१९६४ पासून जगात या `अल्ट्रुइझम' विषयीचं काम सुरू आहे. त्या शाखेला डेलळेलळेश्रेसू म्हणतात. १९७५ पासून त्या विषयात पुष्कळ काम होऊ लागलं. डेलळेलळेश्रेसू त सुद्धा ाळलीेेीसरपळीाी विषयी जास्त काम झालेलं नव्हतं.
जिवाणूंमधल्या कामगार आणि फायदे उपटणाऱ्या अशा दोन्ही जमातींविषयी हे संशोधन.
सहकार्याच्या नाण्याला दोन बाजू असतात. एक म्हणजे सहकार्याचा फायदा, जो कमी अधिक प्रमाणात सगळयांमध्ये वाटला जातो, दुसरी बाजू म्हणजे सहकार्यासाठी घ्यावे लागणारे कष्ट किंवा मोजावी लागणारी किंमत. ही किंमतही प्रत्येकजण मोजत असावा, अशी सर्वसामान्य समजूत. पण माणसांसारखीच सूक्ष्मजंतूतही लबाड प्रवृत्ती असते. समजा एखाद्यानं ही किंमत चुकवायला नकार दिला, पण तरीही सहकार्याचं लोणी मात्र खात राहिला तर ? यालाच म्हणता येईल `लबाड.' लबाड या शब्दाची आत्तापुरती व्याख्या करू की, जी व्यक्ती समाजातल्या सहकार्याचा फायदा घेते, पण किंमत मोजण्यात मात्र चुकारपणा करते. लबाडीची अशी व्याख्या आपण स्वीकारली की आपल्या ध्यानात येऊ शकतं की, जिथंजिथं म्हणून सहकार्य आहे, तिथंतिथं लबाडीला वाव आहे. साध्यात साध्या सूक्ष्म जीवांच्या पेशींमध्येही सहकार्य असू शकतं, मग लबाडी असायला काय हरकत ?
शेमड्या बुऱ्याची एक जात डिक्टोओस्टेलियम या नावानं ओळखली जाते. ही जात म्हणजे म्हटलं तर अमीबा, म्हटलं तर बुरशी, अशी असते. ओलसर मातीत याच्या अमीबासारख्या पेशी वाढतात. एकेकट्यानं इकडे तिकडे फिरून मातीतले जीवाणू खात असतात. जोवर पुरेसा ओलावा आणि पुरेसं खाद्य मिळतं तोवर हा जीवनक्रम चालू राहतो. पण परिस्थिती प्रतिकूल झाली, तर मात्र तो एकदम बदलतो. मग इतका वेळ एकट्यानं वावरणारा अमीबा एकदम समाजप्रिय बनतो. सर्वजण एकमेकांना रासायनिक भाषेत हाका मारू लागतात. एकत्र येऊन मोठा समूह बनवतात. हा अख्खा समूह बऱ्यापैकी जागेच्या शोधात थोडा वेळ भटकतो. आणि थोडीशी अनुकूल जागा मिळताच एक प्रकारच्या कवायतीला प्रारंभ करतो. या कवायतीचा शेवट एका तुरेवजा रचनेत होतो. या तुऱ्याचा लांबलचक देठ काही पेशींनी बनलेला असतो. त्याच्या टोकाशी एक गोंडा असतो. हा गोंडा बीजाणूंनी खचाखच भरलेला असतो. ज्या अमीबाच्या पेशींना या गोंड्यात जागा मिळते, त्यापैकी प्रत्येक पेशीचं एकेका बीजाणूत रूपांतर होतं, हे बीजाणू मग सर्वत्र उधळले जातात. त्यातल्या काहींना जर अनुकूल भूमी मिळाली, तर ते
जगतात. देठाच्या नशिबी मात्र कोमेजून जाण्याखेरीज काही नसतं.
खरी गंमत इथेच आहे. अनेक भटके अचानक एकत्र येऊन एक समाज बनवतात आणि या समाजात देठ बनवण्याच्या पेशी आपल्या आयुष्याचा शेवट करून घेऊन बीजाणूंना नवजीवन देण्याचा प्रयत्न करतात. ही कल्पना नसून वास्तव आहे. या पेशी खरोखरच एवढा मोठा त्याग करत असतात.
समजा, या समाजात एखादी लबाड पेशी निघाली तर ? ही लबाड पेशी स्वत: देठ बनवण्यात कधीच भाग घेणार नाही. नेहमी गोंड्यात चढून बीजाणू बनवेल. थोडक्यात कष्ट दुसरा करेल, ही फक्त त्याच्या कष्टाचं फळ खाईल, स्वत: कष्ट करणार नाही.
डार्विनच्या उत्क्रांतिवादाप्रमाणे या लबाड पेशींचा वंश सज्जन पेशींच्या तुलनेत अधिक चालेल. असं अनेक पिढ्या होत होत शेवटी सज्जन पेशी नामशेष होतील. लबाडांचंच साम्राज्य उरेल. हा झाला तर्काला धरून सुसंगत विचार. या विचाराचा पाया धरता शेमड्या बुऱ्यामधल्या सहकार्याचा गुणधर्म कधीच नाश पावायला हवा होता. पण तसं झाल्याचं दिसत नाही. उत्क्रांतीतही सहकार्य टिकून राहिलेलं दिसतं. लबाडीची शक्यता असतानाही सहकार्य कसं टिकतं हा उत्क्रांतीच्या अभ्यासकांना अनेक दशकं न उलगडलेला प्रश्न होता. याबद्दल काही गणितं मांडण्याचा प्रयत्न झाला होता, पण त्यातून फारसं समाधानकारक काही निघालेलं नव्हतं.
१९९६ मध्ये अनघा मातापूरकर आणि तिचे सर मिलिंद वाटवे यांनी या प्रश्नावर काम सुरू केलं.
लबाडीच्या समस्येचं उत्तर शोधण्यासाठी संगणकीय प्रयोग करायचं त्यांनी ठरवलं.
त्याच सुमारास सर बेंगलोरच्या आय. आय. एस. सी. (इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स) मधून पीएच. डी. घेऊन परतले होते. तिथे त्यांनी संगणकावरचे या पद्धतीचे प्रयोग बघितले होते. त्यात त्यांनी बऱ्यापैकी प्रावीण्य मिळवलं होतं. त्यामुळे या प्रयोगात प्रत्यक्ष पेशींवर काम करण्यापेक्षा संगणकावर करावं, असं त्यांना वाटलं.
पेशींवर प्रयोग करणं अवघड नसतं, पण त्यात खूप वेळ जातो. दुसरी कामं करता करता निरीक्षणं करता येत नाहीत. त्यासाठी संपूर्ण समर्पण हवं. अनघाच्या बाबतीत बोलायचं तर ती त्या वेळेस बी. एस्सी. चा अभ्यास करत होती. त्यासाठी लेक्चर्स, प्रॅक्टिकल्ससाठी ठरावीक वेळ द्यावाच लागत असे, तीच गोष्ट सरांची. शिक्षकांची जबाबदारी म्हणून लेक्चर्स, प्रॅक्टिकल्स घ्यावीच लागत. अशा व्यस्त दिनचर्येत व्यग्र असताना प्रत्यक्ष पेशींवर काम करण्यापेक्षा, सगळं सांभाळून आपल्या सोईसवडीनुसार संगणकावर काम करणं तुलनेनं सोपं. शिवाय या प्रकारच्या मॉडेलिंगच्या तंत्रावर सरांची हुकुमत.
संगणकीय प्रयोग हे एक प्रकारचं नाटक असतं, नक्कल असते. प्रत्यक्षातल्या अमीबाच्या पेशी घेण्याऐवजी अनघा आणि सरांनी, संगणकीय पेशी घेतल्या. त्या एका संगणकीय भूमीत हिंडत होत्या. प्रत्यक्षात त्या ज्या प्रकारे जवळ येतील, तशाच त्यांना संगणकावर एकत्र आणलं गेलं. त्यापैकी काहींनी देठ बनवला, काहींनी बीजाणू. हे बीजाणू पुन्हा नव्या भूमीवर उधळायचे आणि पुन्हा पुढची पिढी तयार करायची.
संगणक असा वागतो, जणू काही हे सगळं खरोखरच घडतंय. अर्थात त्यासाठीचे प्रोग्रॅम सरांनीच तयार केले होते. संगणक असा वागतो, म्हणताना, त्याला असं असं वाग अशा आज्ञा देणारा माणसाचा मेंदूच असतो.
तर अनघाचे आणि सरांचे संगणकीय प्रयोग सुरू झाले. ही गोष्ट १९९६ ची. तेव्हा आजच्या सारखे घरोघरी संगणक नसत. सरांकडे साधा `२८६' संगणक होता. आजच्या संगणकाच्या तुलनेत त्यावरचं काम बैलगाडीच्या वेगानं चालत असे. त्या बैलगाडी छाप संगणकाकडून काम करून घेणं हे मोठं चिकाटीचं काम होतं. कॉलेजनंतर संध्याकाळच्या वेळात अनघा ते काम करत असे.
संगणकीय प्रयोग सुरू झाल्यावर आजवर ध्यानात न आलेल्या काही गोष्टी उजेडात येऊ लागल्या. तोपर्यंत मांडलेल्या गणितांमधून एकतर सज्जन पेशी नामशेष होत होत्या किंवा लबाड पेशी नामशेष होत होत्या, पण या दोघांच्या नाट्यप्रवेशात मात्र सज्जन आणि लबाड पेशी एकाच समाजामध्ये अनंत काळपर्यंत एकत्र नांदू शकत होते.
असं होण्यामागची कारणं कोणती ? लबाड पेशी यशस्वी होतात की नाही, हे त्यांना भेटणाऱ्या सज्जन पेशींवर अवलंबून असतं. सगळी लबाड मंडळीच जर एकत्र आली तर त्या सर्वांचाच नाश होतो, पण लबाडाला जर सज्जन शेजारी भेटले, तर मात्र त्याला सज्जनांपेक्षा जास्त यश मिळतं. थोडं विस्तारानं सांगायचं झालं तर, संगणकाच्या भूमीवर शेमड्या बुऱ्याच्या असंख्य पेशी इतस्तत: फिरताहेत. फिरता फिरता त्या पेशी एकमेकांच्या जवळ येतील. सज्जन पेशी सज्जनांच्या जवळ, लबाड पेशी लबाडांच्या जवळ किंवा सज्जनाला भेटेल लबाड... अशा सगळया भेटींच्या शक्यता. जेव्हा पेशींची लोकसंख्या जास्त असेल तेव्हा काय होऊ शकतं ? त्याच्या पुन्हा अनेक शक्यता निर्माण होतात. जसं....
लोकसंख्येची घनता जास्त असेल, तेव्हा लबाडाला सज्जन भेटण्याची संभाव्यता अधिक. त्यामुळे लबाडांना भरपूर यश मिळतं आणि समाजातलं लबाडांचं प्रमाण वाढू लागतं. पण अशा प्रकारे जर लबाड फार झाले, तर त्याचा परिणाम एकूण समाजाच्या विणीच्या दरावर होतो. त्यामुळे लोकसंख्येची घनता झपाट्यानं कमी होते. घनता कमी झाली, की लबाडांना सज्जन शेजारी भेटण्याची संभाव्यता कमी होते. एकटे पडलेले लबाड नाश पावू लागतात, पण लबाडांचं प्रमाण घसरलं, की विणीचा दर वाढतो. लोकसंख्येची घनता वाढ
लागते. एकदा का ती पुरेशी वाढली, की पुन्हा एकदा उरल्या सुरल्या लबाडांना सज्जन शेजारी भेटू लागतात आणि लबाडांच्या चैनीचे दिवस परत येतात.
जंगलातल्या झीशवरींेी । झीशू उूलश्रश (शिकारी आणि सावजाचं चक्र) सारखंच. जंगलात हरणं असतात आणि ती खाऊन पोट भरणारे वाघही. जंगलात भरपूर हरणं असली तर खाद्य भरपूर असल्यानं, त्यावर जगणाऱ्या वाघांची संख्याही वाढते. आता अशी स्थिती येते की वाघ इतके झाले की तिथे असणाऱ्या हरणांनी त्यांची भूक भागेना, मग उपासमारीनं त्यातले काही वाघ मरून गेले. शिकारी कमी झाल्यामुळे पुन्हा हरणांची संख्या वाढू लागली. आता पुन्हा उरलेल्या वाघांसाठी हरणं भरपूर होती, त्यांची पोटं सुस्तावू लागली आणि खायला पुरेसं आहे म्हणून पुन्हा वाघांची लोकसंख्या वाढू लागली. हे निसर्गाचं चक्र. एकदा वाघ वाढतात एकदा हरणं किंवा शिकारी आणि भक्ष्य. हे चक्र अनंतकाळपर्यंत सुरू असतं.
अनघा आणि सरांनी शेमड्या बुऱ्याच्या पेशींचा अभ्यास सुरू केला तेव्हा त्यांच्या मनात डार्विनच्या उत्क्रांतिवादाच्या सिद्धांतानुसार सज्जन पेशी कशा टिकून राहतात, हा प्रश्न होता. जुन्या जमानातल्या संगणकावर काम सुरू होतं. निकाल येत गेले, गणितातली कोडी उलगडत गेली, तसं चित्र स्पष्ट होऊ लागलं. ते चित्र असं सांगत होतं की लबाड पेशी आणि सज्जन पेशी यांचं एक चक्र आहे. एकदा एक वाढतात, नंतर दुसऱ्या. लबाडही कधी नामशेष होत नाहीत आणि सज्जनही. एका आड एक असा लबाडी आणि सज्जनतेच्या प्रभावाखाली हा पेशींचा समाज अनंत काळपर्यंत हेलखावे खात राहू शकतो.
संगणकावर जवळपास पंचाहत्तर पिढ्यांचं गणित मांडल्यावर लबाड, सज्जनांच्या झोक्याचं चक्र निश्चित झालं. त्यात ७/८ महिन्यांचा काळ गेला. पण निकाल अत्यंत उत्तेजित करणारा होता.
त्याच सुमारास (९७च्या फेब्रुवारी महिन्यात) सरांच्या वाचनात एक निवेदन आलं. जुलैमध्ये इंग्लंडमध्ये एक परिषद होती. तिचा विषय होता `व्यक्तीची वागणूक आणि लोकसंख्येतील चढउतार यांचा परस्परसंबंध.' अनघाचं गणित यात अगदी चपखल बसत होतं. या परिषदेला सरांनी त्यांच्या कामाचा सारांश पाठवून दिला, आणि उत्तराची वाट बघणं सुरू झालं. मार्च-एप्रिल-मे महिने, आले आणि गेले. उत्तर नाही म्हटल्यावर परिषदेचा विचार त्यांनी डोक्यातून काढून टाकला.
परिषद पाच दिवसांवर आली असताना अचानक सरांना एक तार मिळाली, ``तुम्ही कोणत्या विमानानं येणार ते कळवलं नाहीत. आम्ही वाट बघतोय.'' त्या वेळेस सरांकडे ई-मेल सारख्या सुविधा नव्हत्या. सगळं जग संगणकीय टपालाच्या युगात असलं तरी सर मात्र पोस्टाच्या टपालखात्यावर अवलंबून होते. तारेचं उत्तर म्हणून सरांनी दुसऱ्या संस्थेतून ई-मेल केली आणि कळवलं, की `मधल्या काळात तुमच्याकडून काहीच उत्तर न आल्यानं आम्ही येण्याची तयारी केली नाही. आता इतक्या आयत्या वेळेला समजल्यामुळे येणं शक्य नाही.'' याचं उत्तर मात्र तातडीनं आलं. ते मूळ शब्दात असं, `थहरीं र ळिींू ! ख वेप'ीं ज्ञपेु ुहरीं हरिशिपशव ींे र्लेााीपळलरींळेप. थश ुशीश रश्रश्र शुलळींशव लू र्ूेीी रलीींीरलीं । हरव ीशीर्शीींशव र र्ींशीू लेाशिींळींर्ळींश ीश्रेीं षेी र्ूेीी ींरश्रज्ञ.''
ती संधी निसटली. मग ते काम त्यांनी `अमेरिकन नॅचरॅलिस्ट' या नियतकालिकाला पाठवलं. त्यांनी अनुकूल अभिप्राय देऊन ते यथावकाश छापलं. इथे ही गोष्ट संपली नाही, तर सुरू झाली. विज्ञान म्हणजे नुसतं गणित नाही. त्याचा प्रत्यक्षाशी संबंध असायला हवा. निसर्गात खरोखर अशा लबाड पेशी असतात, त्या संबंधीचे काही अप्रत्यक्ष पुरावे होते, पण प्रत्यक्षात त्या किती प्रमाणात आढळतात आणि त्यांची वर्तणूक अनघाच्या गणिताबर हुकूम असते का, याचा पडताळा पाहणं आवश्यक होतं.
७ एप्रिल २००० च्या `नेचर'च्या अंकात मिशिगन राज्य विद्यापीठातल्या तीन संशोधकांनी आपल्या प्रयोगांचे निष्कर्ष प्रसिद्ध केले. मिक्झोकोक्स झॅन्थस नावाच्या जीवाणूंमध्ये त्यांनी लबाड पेशी दाखवून दिल्या. त्या निसर्गत:च असतात आणि सर्वत्र आणि नेहमी आढळत असाव्यात असा अंदाज व्यक्त केला. एवढंच नाही, तर सज्जन पेशींमध्ये कुठल्या प्रकारच्या गुणघातामुळे र्(ाीींरींळेप) लबाड पेशी निर्माण होऊ शकतात, तेही दाखवून दिलं. निसर्गात जिथेजिथे सहकार्याचे फायदे आहेत, तिथेतिथे सज्जन आणि लबाड एकत्रच नांदणार, या भाकिताला त्यामुळे पुष्टी मिळाली.
चांगल्या दर्जाचं विज्ञान कोणतं ? एखादी गोष्ट घडून गेल्यानंतर तिची कारणमीमांसा करणं, माहीत असलेल्या गोष्टीची चिकित्सा करणं, यापेक्षा गणित आणि तर्कानं एखादी गोष्ट आधीच ओळखणं आणि मग प्रत्यक्षात ती तशीच असल्याचं आढळणं, हे अधिक चांगल्या विज्ञानाचं लक्षण आहे. भौतिक विज्ञानात असं अनेकदा घडत आलेलं आहे. उदा. सूर्यमालेतल्या नवव्या प्लूटोचं गणित आधी मांडलं गेलं आणि ग्रह नंतर सापडला.
अशा गोष्टी जीवशास्त्रात अगदी अलीकडे घडू लागल्या आहेत. लबाड पेशी हे याचंच उदा. त्यांची गणितं आधी मांडली गेली, पेशी नंतर सापडल्या.
पदवी मिळण्यापूर्वी स्वत:च्या नावावर, शोधनिबंध असणं, तो अमेरिकन नॅचरॅलिस्ट मध्ये प्रसिद्ध होणं, ही एक दुर्मिळ घटना अनघा मातापूरकर या विद्यार्थिनीबाबत घडली.
आज अनघाच्या संशोधनाविषयी सांगण्याचं कारण त्या पेशींच्या निसर्गचक्राविषयीच्या अंगभूत ज्ञानामुळे.
माणूस शास्त्र जाणतो, दिवसेंदिवस तो अधिकाधिक ज्ञानी होत चाललाय, पण त्यामुळे तो निसर्गापासून दूर तर नाही ना चाललेला?
पेशींबद्दल वाचताना, आपल्याला एवढं भान आलं तरी पुरे !
- नीलिमा बोरवणकर, पुणे